Ο Τζον Μάξγουελ Κουτσί (J.M. Coetzee) δεν μιλάει συχνά σε δημοσιογράφους. Για την ακρίβεια, δεν δίνει συνεντεύξεις, δεν απαντά σε τηλεφωνήματα, δεν υπογράφει βιβλία, δεν φωτογραφίζεται. Για δεκαετίες, ο δύο φορές βραβευμένος με Booker, κάτοχος του Νόμπελ Λογοτεχνίας το 2003, Νοτιοαφρικανός συγγραφέας θεωρείται ο «μεγάλος αναχωρητής» των σύγχρονων γραμμάτων· ένας άνθρωπος που αρνήθηκε να παραστεί ακόμα και στις τελετές βράβευσής του, επιλέγοντας τη γεωγραφική, και πνευματική, απομόνωση της Αυστραλίας. Οταν ολόκληρος ο πλανήτης αναλώνεται στην ψηφιακή κουλτούρα, ο Κουτσί επιβάλλει τη σιωπή του ως την ύστατη πράξη πολιτικής και υπαρξιακής αντίστασης.
Μέσα από αριστουργήματα όπως το «Βίος και Πολιτεία του Μάικλ Κ.» και το «Περιμένοντας τους Βαρβάρους», ο Κουτσί ανατέμνει τις παθογένειες της εξουσίας, της βίας και του φυλετικού διαχωρισμού με μια γλώσσα που κόβει σαν ξυράφι. Ωστόσο, ήταν η εμβληματική του «Ατίμωση» το 1999, ένα συγκλονιστικό χρονικό της μετα-απαρτχάιντ Νότιας Αφρικής που εξερευνά τη βία, την απώλεια των προνομίων και την ανθρώπινη πτώση, αυτή που τον καθιέρωσε ως έναν από τους σπουδαιότερους χαρτογράφους της ανθρώπινης συνθήκης.
Κι όμως, αυτή η θωρακισμένη σιωπή του δημιουργού άφησε μια «χαραμάδα» επικοινωνίας: ο Τζ. Μ. Κουτσί ανταποκρίθηκε στο κάλεσμα της «Εφημερίδας των Συντακτών», με την πολύτιμη βοήθεια του εκδοτικού οίκου «Διόπτρα» που εκδίδει τα βιβλία του. Πιστός στις αρχές του, αρνήθηκε το μικρόφωνο και απαίτησε τον γραπτό λόγο. Κάθε λέξη, κάθε κόμμα και κάθε παύση έχουν ζυγιστεί στο εργαστήριο ενός κορυφαίου στιλίστα της γλώσσας, ο οποίος -παραδόξως- στα νιάτα του εργάστηκε ως προγραμματιστής ηλεκτρονικών υπολογιστών, πολύ πριν η Τεχνητή Νοημοσύνη απειλήσει τη λογοτεχνική δημιουργία.
Στις απαντήσεις που ακολουθούν, ο Κουτσί προκαλεί και ανατρέπει τις βολικές κοινοτοπίες των διανοουμένων του σαλονιού. Αποδομεί τα «παγκόσμια Αγγλικά» της ελεύθερης αγοράς, υποβιβάζοντάς τα σε μια στείρα γλώσσα των business schools, ενώ κάνει μια ειδική, συγκινητική αναφορά στον Ελληνα μαθητή που πασχίζει να κατανοήσει τον Σέξπιρ. Επιτίθεται με σφοδρότητα στην αλαζονεία της Αμερικής με φόντο τη στρατιωτική επιχείρηση στη Γάζα, συνδέοντας ευθέως τη ρητορική της Ουάσινγκτον με τις θηριωδίες του Βλαντιμίρ Πούτιν. Και, την ίδια στιγμή, παραμένει συγκλονιστικά ανθρώπινος: μιλά για το αναπόφευκτο των γηρατειών, την αιώνια, αμείλικτη σκληρότητα της φύσης και την «κουλτούρα της ακύρωσης» που γεννά τον φόβο της αυτολογοκρισίας.
Είναι έκδηλη η πνευματική εντιμότητα από έναν άνθρωπο που, κοιτάζοντας το τέλος του δρόμου, δηλώνει με παγωμένη απάθεια πως η υστεροφημία δεν τον αφορά.
-Στο πρόσφατο μυθιστόρημά σας «Ο Πολωνός», καθώς και στην τριλογία του Ιησού, οι χαρακτήρες σας λειτουργούν συχνά σε περιβάλλοντα όπου η γλώσσα λειτουργεί ως εμπόδιο, αναγκάζοντάς τους να ζουν «μέσα στη μετάφραση». Δεδομένης της απόφασής σας να εκδώσετε ορισμένα από τα πρόσφατα έργα σας στα ισπανικά, πριν από την κυκλοφορία τους στα αγγλικά, θεωρείτε πλέον την αγγλική γλώσσα ως όχημα πολιτισμικής ηγεμονίας; Είναι η ύστερη πεζογραφία σας, κατά κάποιον τρόπο, μια προσπάθεια απόδρασης από τους περιορισμούς μιας παγκοσμιοποιημένης αγγλικής;
Ας είμαστε σαφείς σχετικά με το τι εννοούμε με τον όρο «παγκοσμιοποιημένα Αγγλικά». Τα «παγκοσμιοποιημένα Αγγλικά» δεν είναι τα Αγγλικά που μαθαίνει ένας Ελληνας μαθητής στο σχολείο και στο πανεπιστήμιο και ίσως μέσω ταξιδιών και διαμονής στο εξωτερικό, προκειμένου να διαβάσει τον Ουίλιαμ Σέξπιρ και τον Τζέιμς Τζόις με πλήρη κατανόηση. Τα «παγκοσμιοποιημένα Αγγλικά» –ή αυτά που προτιμώ να αποκαλώ «παγκόσμια Αγγλικά» (Global English)– είναι μια γλώσσα που διδάσκεται σε σχολές διοίκησης επιχειρήσεων ως lingua franca για τη διεθνή επικοινωνία· είναι επίσης μια γλώσσα που χρησιμοποιούν οι έξυπνοι νέοι μεταξύ τους –και μερικές φορές ακόμη και μέσα στις οικογένειές τους– ως απόδειξη του κοσμοπολιτισμού τους. Στα προγράμματα σπουδών όπου αυτοί οι νέοι μαθαίνουν τα «παγκόσμια Αγγλικά», η γλώσσα γενικά ορίζεται αναμφισβήτητα ως ένα εργαλείο που χρησιμοποιούμε για την επικοινωνία και τίποτα άλλο. Αυτό είναι σαν να ορίζουμε τον ωκεανό ως ένα μέσο που χρησιμοποιούν τα ψάρια μόνο και μόνο για να κολυμπούν.
-Σε κάποια βιβλία, επιλέξατε να εξερευνήσετε τη ζωή σας μέσα από τις μυθοπλαστικές μαρτυρίες άλλων, παρουσιάζοντας μάλιστα τον εαυτό σας ως θανόντα. Αυτή η μορφή «ετεροβιογραφίας» φαίνεται να αποτελεί μια ριζική απόρριψη της κλασικής εξομολόγησης. Τελικά, είναι η αυτοβιογραφία ένα εργαλείο αυτογνωσίας ή μήπως πρόκειται για μια συνειδητή προσπάθεια να θαφτεί η αλήθεια κάτω από ένα καλοστημένο λογοτεχνικό παιχνίδι;
Δεν μπορείτε να περιμένετε από έναν συγγραφέα να παραδεχτεί ότι προσπαθεί συνειδητά να θάψει την αλήθεια. Η αυτοβιογραφία είναι ένας από τους διάφορους τρόπους αυτοστοχασμού, κατανόησης της αλήθειας του εαυτού μας.
-Στο σύνολο του έργου σας, και πιο συγκεκριμένα μέσω του χαρακτήρα της Ελίζαμπεθ Κοστέλο, έχετε πλαισιώσει την ενσυναίσθηση προς τα ζώα όχι ως ένα οικολογικό ζήτημα, αλλά ως ένα βαθύ υπαρξιακό και ηθικό καθήκον. Καθώς ο κόσμος μας αντιμετωπίζει σοβαρές κλιματικές και οικολογικές κρίσεις, πιστεύετε ότι η δυτική λογοτεχνική παράδοση απέτυχε να αναγνωρίσει την ιερότητα της μη ανθρώπινης ζωής, παραμένοντας εγκλωβισμένη στον δικό της ανθρωποκεντρισμό;
Θα ήθελα πολύ να ήταν αλήθεια ότι η ενσυναίσθηση προς τα μη ανθρώπινα ζώα αποτελεί καθήκον, αλλά απλώς δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο. Μία από τις πιο σκληρές αλήθειες που πρέπει να αποδεχτούμε, τόσο για τα ανθρώπινα όντα όσο και για τα μη ανθρώπινα ζώα, είναι ότι η απερίσκεπτη σκληρότητα είναι κοινή, ενώ η συμπόνια σπάνια. Η έλλειψη συμπόνιας δεν έχει καμία σχέση με τον ανθρωποκεντρισμό. Ο κόσμος του Καρόλου Δαρβίνου είναι κάθε άλλο παρά ανθρωποκεντρικός κι όμως είναι αμείλικτος.
-Στα παλαιότερα έργα σας, με πιο αξιοσημείωτο την «Ατίμωση», η πολιτική βία, η ιστορική πίεση και η απώλεια των προνομίων ήταν απτές και έντονες, θυμίζοντας σχεδόν μια παράδοση στην ιστορική αναγκαιότητα. Σήμερα, η γραφή σας μοιάζει πιο μινιμαλιστική, εστιάζοντας στη μουσική, τον πλατωνικό έρωτα και τα γηρατειά. Είναι αυτή η μετατόπιση μια συνειδητή απομάκρυνση από το «βάρος της Ιστορίας»;
Καθώς μεγαλώνει κάποιος εξελίσσεται, και τα αντικείμενα του ενδιαφέροντός του εξελίσσονται επίσης. Αυτή η εξέλιξη είναι φυσική· δεν καθορίζεται από τις γύρω πολιτικές εξελίξεις.
-Πρόσφατα, τον Μάιο του 2026, η επιστολή σας με την οποία αρνηθήκατε να παρευρεθείτε στο Διεθνές Φεστιβάλ Συγγραφέων της Ιερουσαλήμ τράβηξε την παγκόσμια προσοχή λόγω της σθεναρής στάσης σας ενάντια στη στρατιωτική επιχείρηση στη Γάζα. Εχοντας ζήσει το Απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική και παρακολουθώντας τις παγκόσμιες συγκρούσεις για δεκαετίες, πιστεύετε ότι η διεθνής κοινότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια πλήρη κατάρρευση του διεθνούς δικαίου και της ηθικής λογοδοσίας; Ποιο είναι το πολιτικό καθήκον ενός συγγραφέα όταν η επίσημη πολιτική γλώσσα αποτυγχάνει να σταματήσει τις θηριωδίες;
Ως πολιτική οντότητα, οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν πάντα μια καχύποπτη στάση απέναντι στο διεθνές δίκαιο και στους διεθνείς οργανισμούς γενικότερα – αυτό μάλιστα παρά το γεγονός ότι η ένωση των δεκατριών πολιτειών βασίστηκε στις αρχές του Διαφωτισμού. Ο Τζον Ουίνθροπ, ένας από τους ηγέτες των Πουριτανών αποίκων στον Κόλπο της Μασαχουσέτης, μίλησε για τη νέα αποικία ως «μια πόλη πάνω σε έναν λόφο» που θα είχε στραμμένα πάνω της τα μάτια όλου του κόσμου. Το όραμα του Ουίνθροπ αντιπροσωπεύει τη φωτεινή πλευρά του αμερικανικού εξαιρετισμού (American exceptionalism). Η σκοτεινή πλευρά είναι η απροθυμία των σύγχρονων Ηνωμένων Πολιτειών να θεωρήσουν τον εαυτό τους απλώς ως ένα έθνος μεταξύ άλλων εθνών.
Αναφέρω αυτό το ιστορικό υπόβαθρο για να υποδηλώσω ότι αυτό που μπορεί να μοιάζει με «πλήρη κατάρρευση του διεθνούς δικαίου» είναι στην πραγματικότητα μόνο μια δυναμική επιβολή του αμερικανικού εξαιρετισμού από την παρούσα κυβέρνηση. Αυτό που είναι πιο ανησυχητικό με την τρέχουσα κυβέρνηση είναι ότι, εκτός από το ότι αρνείται να υποταχθεί στο διεθνές δίκαιο, αρνείται επίσης, στις πρακτικές της και ακόμη και στη ρητορική της, να υποταχθεί στον ηθικό νόμο, ή τουλάχιστον αρνείται να παραδεχτεί ότι υπάρχει ένας παγκόσμιος ηθικός νόμος, ένας νόμος που ισχύει για κάθε έθνος. Από αυτή την άποψη, οι Ηνωμένες Πολιτείες προσφέρονται ως πρότυπο προς μίμηση για κακούς παίκτες από όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένου του Βλαντιμίρ Πούτιν.
-Εχετε δωρίσει το προσωπικό σας αρχείο -χειρόγραφα, αλληλογραφία και σημειωματάρια- στο Κέντρο Harry Ransom στο Τέξας. Για έναν συγγραφέα που περιφρούρησε τόσο έντονα την ιδιωτική του ζωή καθ’ όλη τη διάρκεια της καριέρας του, πώς αισθάνεστε για το γεγονός ότι η διαδικασία της σκέψης σας, συμπεριλαμβανομένων των λαθών, των αναθεωρήσεων και των αρχικών σας σημειώσεων, είναι πλέον προσβάσιμη στους μελετητές; Ανήκει το αρχείο στον συγγραφέα ή στο μέλλον της λογοτεχνικής κριτικής;
Ενα μεγάλο μέρος του λόγου που τα έγγραφά μου βρίσκονται στο Τέξας είναι ότι είμαι απόφοιτος του Πανεπιστημίου του Τέξας, όπου πέρασα τρία δημιουργικά χρόνια της ζωής μου. Οσο για το γεγονός ότι αυτά τα έγγραφα είναι πλέον προσβάσιμα στους μελετητές, όταν θα έχω πεθάνει, τι σημασία θα έχει για μένα τι πιστεύει η υστεροφημία μου για μένα;
-Εχοντας εργαστεί ως προγραμματιστής υπολογιστών στα πρώτα σας χρόνια, γίνεστε τώρα μάρτυρας της ταχείας έλευσης μιας νέας εποχής που κυριαρχείται από την Τεχνητή Νοημοσύνη και τους αλγορίθμους. Καθώς οι μηχανές μαθαίνουν πλέον να παράγουν γλώσσα και ιστορίες, ανησυχείτε για το μέλλον του ανθρώπου δημιουργού;
Δεν γνωρίζω πολλά για την Τεχνητή Νοημοσύνη. Είμαι απολύτως έτοιμος να πιστέψω ότι το είδος των βιβλίων που πωλούνται στα αεροδρόμια μπορεί να γραφτεί από μια μηχανή και πιθανότατα στο μέλλον θα γράφεται από μηχανές. Οι εν λόγω μηχανές, και οι άνθρωποι πίσω από αυτές, αντιλαμβάνονται τη συγγραφή ενός μυθιστορήματος ως μια εργασία που πρέπει να εκτελεστεί ή ένα πρόβλημα που πρέπει να επιλυθεί. Αν οι μηχανές ή οι άνθρωποι πίσω από αυτές είναι έτοιμοι να αποδεχτούν τη σκέψη ότι ένα μυθιστόρημα μπορεί μερικές φορές να είναι μια απάντηση σε ένα ερώτημα που αρνείται να διατυπωθεί, ένα ερώτημα που παραμένει απόν, αμφιβάλλω πάρα πολύ.
-Στο μυθιστόρημα «Ο Μέγας Μύστης» (The Master of Petersburg) εξερευνήσατε τον σκοτεινό, βασανισμένο κόσμο του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι. Εχετε συχνά συνομιλήσει με τους γίγαντες της δυτικής λογοτεχνίας στα δοκίμια και την πεζογραφία σας. Στον σημερινό υπερ-επιταχυνόμενο και κατακερματισμένο κόσμο, πιστεύετε ότι το ψυχολογικό μυθιστόρημα του 19ου αιώνα εξακολουθεί να κρατά το κλειδί για την κατανόηση της ανθρώπινης ψυχής ή μήπως η ίδια η ανθρώπινη φύση έχει μεταμορφωθεί;
Δεν είμαι το κατάλληλο πρόσωπο για να απαντήσω σε αυτή την ερώτηση. Ο κόσμος στον οποίο κατοικώ δεν είναι ούτε υπερ-επιταχυνόμενος ούτε κατακερματισμένος. Αλλά σε ένα βαθύτερο επίπεδο αναρωτιέμαι αν αυτό που εσείς και εγώ ονομάζουμε ψυχή έχει μεγάλο μέλλον στον κόσμο που δημιουργείται γύρω μας.
-Εχετε γράψει εκτενώς για τη λογοκρισία, ιδιαίτερα κατά την εποχή του απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική. Σήμερα, ενώ η κρατική λογοκρισία έχει λάβει άλλες μορφές, βλέπουμε μια έξαρση της πολιτισμικής αστυνόμευσης, της επανεγγραφής παλαιότερων κειμένων και του φαινομένου της «κουλτούρας της ακύρωσης» (cancel culture). Πιστεύετε ότι η σύγχρονη λογοτεχνία βρίσκεται υπό μια νέα, πιο ύπουλη απειλή αυτολογοκρισίας που τροφοδοτείται από τον φόβο της δημόσιας κατακραυγής;
Συμφωνώ ότι η έκθεση των συγγραφέων και των δημόσιων προσώπων γενικότερα σε χειμαρρώδεις εκδηλώσεις κατασκευασμένης οργής είναι ένα νέο φαινόμενο, το οποίο κατέστη εφικτό από τα νέα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Το να κρατάει κανείς τη γλώσσα του –λογοκρίνοντας σκέψεις που μπορεί να επιφέρουν την οργή στο κεφάλι του– γίνεται μια ελκυστική επιλογή για τον συγγραφέα. Ας ελπίσουμε ότι θα υπάρχουν πάντα γενναίες ψυχές που δεν θα πτοούνται από την αποδοκιμασία του πλήθους.
-Εχετε υποστηρίξει στο παρελθόν ότι «οι ευτυχισμένοι άνθρωποι δεν έχουν ενδιαφέρον» και ότι είναι ίσως προτιμότερο να μετατρέπεται το βάρος της δυστυχίας σε τέχνη, όπως η ποίηση ή η μουσική. Κοιτάζοντας πίσω στη ζωή σας σήμερα, εξακολουθείτε να έχετε αυτή την αυστηρή άποψη για την ευτυχία; Πού βρίσκει ένας άνθρωπος αληθινή, ουσιαστική ειρήνη όταν η επιδίωξη της συμβατικής ευτυχίας απογυμνώνεται;
Οι ευτυχισμένες οικογένειες δεν παρουσιάζουν ενδιαφέρον, όπως παρατήρησε ο Τολστόι πριν από καιρό. Για τον μυθιστοριογράφο, η δυστυχία και η σύγκρουση είναι οι πραγματικές μηχανές της αφήγησης, ενώ η ειρήνη βρίσκεται μόνο όταν παύει κανείς να αντιμετωπίζει τη ζωή σαν ένα πρόβλημα προς επίλυση.
Η «Εφημερίδα των Συντακτών» ξεκινά ένα συναρπαστικό λογοτεχνικό ταξίδι μέσα από τη νέα σειρά συνεντεύξεων «Το Μελάνι του Κόσμου». Η δημοσιογράφος Κυριακή Μπεϊόγλου συνομιλεί με τους πιο επιδραστικούς διεθνώς συγγραφείς της εποχής μας. Κορυφαίες φωνές της παγκόσμιας λογοτεχνίας, βραβευμένοι με Νόμπελ, Booker και άλλα σημαντικά βραβεία, ανοίγουν τα χαρτιά τους, μοιράζονται τις σκέψεις τους και αποκαλύπτουν τα μυστικά του έργου και της ζωής τους
Διαβάστε περισσότερα