Αόρατοι, αποκλεισμένοι και βυθισμένοι στη φτώχεια. Με τις τρεις αυτές λέξεις μπορεί κάποιος να περιγράψει τις κοινότητες των Ρομά, σύμφωνα με τη νέα Εκθεση της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΕΔΑ) για την κοινωνικοοικονομική πραγματικότητα των Ρομά.
Μια σκληρή πραγματικότητα που έρχεται συχνά αντιμέτωπη με τα αδιέξοδα της καθημερινότητας και της θεσμικής αποτυχίας, όπως ακριβώς αποτυπώθηκε και στο πρόσφατο σοβαρό περιστατικό στο 1ο Νηπιαγωγείο Ανω Λιοσίων. Εκεί, η ένταση που σημειώθηκε ανάμεσα σε εκπαιδευτικούς και γονείς, με αφορμή καταγγελίες για τη συμπεριφορά λειτουργών απέναντι σε νήπια, και την επακόλουθη κλιμάκωση της βίας, ανέδειξε το αγεφύρωτο χάσμα, την απουσία εμπιστοσύνης και τα προβλήματα που επικρατούν στις σχολικές κοινότητες των ευάλωτων περιοχών.
Η έκθεση συνδέει την ουσιαστική ένταξη με την ισότητα και τα ανθρώπινα δικαιώματα, την πρόσβαση στην εκπαίδευση, τη στέγαση, την υγεία και την εργασία, αλλά την ίδια ώρα και την αναγνώριση της πολιτισμικής τους ταυτότητας, κάνοντας λόγο για διαχρονική περιθωριοποίηση και μεγάλες κοινωνικοοικονομικές ανισότητες που αντιμετωπίζουν οι κοινότητες των Ρομά στη χώρα μας.
Δεν είναι λίγες οι φορές που στήνονται και διαφημίζονται ντου της αστυνομίας στις γειτονιές των Ρομά | ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΙΑΚΟΣ/INTIME NEWS
Σύμφωνα με τα δεδομένα της έρευνας του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ενωσης (FRA) «Roma Survey 2024» αλλά και της Εθνικής Καταγραφής Πληθυσμού και Οικισμών, αποκαλύπτεται ένα αγεφύρωτο χάσμα ανάμεσα στους Ρομά και τον γενικό πληθυσμό, καταδεικνύοντας την πλήρη αποτυχία των επιφανειακών παρεμβάσεων του κράτους.
Υπερπληθείς κατοικίες
Σύμφωνα με τα στοιχεία, το 83% των Ρομά στην Ευρώπη ζει σε υπερπληθείς κατοικίες, ποσοστό που στην Ελλάδα παραμένει ιδιαίτερα υψηλό, χωρίς να καταγράφεται καμία απολύτως αξιοσημείωτη βελτίωση τα τελευταία δέκα χρόνια, παρά το γεγονός ότι η χώρα μας παρουσιάζει ελαφρώς καλύτερη εικόνα όσον αφορά την πρόσβαση σε εσωτερικό δίκτυο ύδρευσης σε σύγκριση με την υπόλοιπη Ευρώπη. Οπως αναφέρεται στην έκθεση, μάλιστα, ένας στους τρεις Ρομά στην Ε.Ε. έρχεται αντιμέτωπος με καθημερινές διακρίσεις κατά την προσπάθειά του να αναζητήσει σπίτι, γεγονός που αναπόφευκτα οδηγεί σε ένα καθεστώς μόνιμης απομόνωσης.
Στον εργασιακό τομέα, η κατάσταση είναι εξαιρετικά προβληματική. Παρά το γεγονός ότι το ποσοστό απασχόλησης των ατόμων ηλικίας 20 έως 64 ετών φτάνει τυπικά το 54% στην Ελλάδα, το χάσμα έναντι του γενικού πληθυσμού παραμένει σταθερά διψήφιο. Οι νέοι Ρομά έρχονται αντιμέτωποι με τεράστια εμπόδια εισόδου στην αγορά εργασίας, με τον δείκτη των νέων που δεν βρίσκονται ούτε σε εκπαίδευση ούτε σε εργασία ούτε σε κατάρτιση (NEETs) να παραμένει από τους υψηλότερους στην Ευρώπη.
Ακόμα πιο ανησυχητική είναι η έμφυλη διάσταση του προβλήματος καθώς η διαφορά απασχόλησης μεταξύ ανδρών και γυναικών Ρομά φτάνει το 60%, έχοντας μάλιστα αυξηθεί από το 2016.
Την ίδια στιγμή, η καταγραφή για την Ελλάδα αποτυπώνει ποσοστό ανεργίας 64% και άτυπης ή αδήλωτης εργασίας 54%, με βασικούς και επισφαλείς άξονες επιβίωσης τα ανακυκλώσιμα υλικά (30,2%) και το πλανόδιο εμπόριο (25,6%).
Ασφαλιστική κάλυψη
Στον τομέα της υγείας, αν και παρατηρείται μια ενδιαφέρουσα διαφοροποίηση ως προς την ασφαλιστική κάλυψη, η οποία ανέρχεται στο 92% στις περιοχές όπου κατοικούν αποκλειστικά ή κατά πλειονότητα Ρομά, έναντι 73% στις μικτές γειτονιές, η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Αυτή η τυπική κάλυψη στους αμιγείς οικισμούς, σύμφωνα με την έκθεση, ενδέχεται να οφείλεται στην αυξημένη χωρική ορατότητα και σε τοπικές παρεμβάσεις, ωστόσο η ουσιαστική και ισότιμη πρόσβαση σε ποιοτικές υπηρεσίες πρωτοβάθμιας φροντίδας παραμένει ζητούμενο, ενώ επισημαίνεται η ανάγκη για κινητές μονάδες υγείας και μόνιμους διαμεσολαβητές μέσα στους οικισμούς.
Παράλληλα, στον τομέα της εκπαίδευσης, η Εκθεση του FRA προειδοποιεί ότι η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες που είναι εξαιρετικά απίθανο να πετύχουν μέχρι το 2030 τους στόχους του ευρωπαϊκού πλαισίου για την πραγματική, ισότιμη πρόσβαση σε ποιοτική και συμπεριληπτική εκπαίδευση. Η συμμετοχή των παιδιών Ρομά στην προσχολική εκπαίδευση περιορίζεται στο 9%, ενώ η φοίτηση στην υποχρεωτική εκπαίδευση φτάνει το 66%. Η πρόωρη εγκατάλειψη του σχολείου μετά το Δημοτικό εξακολουθεί να αποτελεί βασικό πρόβλημα, όπως και ο σχολικός διαχωρισμός. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των δήμων που συμμετείχαν στην εθνική καταγραφή, το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο και ο αναλφαβητισμός, σε ποσοστό 77,9%, αποτελούν τους σημαντικότερους παράγοντες που δυσχεραίνουν την κοινωνική ένταξη, ενώ ακολουθούν η πρόωρη εγκατάλειψη και η μαθητική διαρροή, με 54,1%.
Αξιοσημείωτο είναι το κομμάτι της έκθεσης που αναφέρεται στον αντιτσιγγανισμό, κάνοντας λόγο για μια «βαθιά ριζωμένη μορφή ρατσισμού», που δεν περιορίζεται στις ατομικές προκαταλήψεις ή στη ρητορική μίσους, αλλά μπορεί να εκδηλώνεται και μέσα από θεσμικές πολιτικές αποκλεισμού και περιθωριοποίησης.
Χαρακτηριστικά η ΕΕΔΑ εκφράζει έντονη ανησυχία για δηλώσεις που αποδίδουν συλλογικά στους Ρομά ένα τεράστιο ποσοστό της εγκληματικότητας, επισημαίνοντας ότι η χρήση τέτοιων στοιχείων μπορεί να δημιουργεί την εντύπωση πως μια ολόκληρη κοινωνική ομάδα ευθύνεται για το έγκλημα.
Αστυνομικές επιχειρήσεις
Παράλληλα στην έκθεση καταγράφεται έντονος προβληματισμός σχετικά με τη συχνότητα και τον χαρακτήρα απροειδοποίητων αστυνομικών επιχειρήσεων σε καταυλισμούς Ρομά σε διάφορες περιοχές της χώρας καθώς οι επιχειρήσεις αυτές παρουσιάζονται ως μέτρα πρόληψης της εγκληματικότητας, αλλά καταλήγουν σε συλλήψεις για μικροπαραβάσεις, όπως ρευματοκλοπές ή κατοχή μικροποσοτήτων ναρκωτικών, ενώ καταγράφονται μαρτυρίες για παραβιάσεις του οικιακού ασύλου, υπέρμετρη χρήση βίας ακόμα και σε βάρος ανηλίκων και επιχειρήσεις χωρίς παρουσία εισαγγελέα.
Την ίδια στιγμή, η εμπιστοσύνη των Ρομά προς την αστυνομία και το δικαστικό σύστημα είναι σχεδόν ανύπαρκτη στην Ελλάδα, σε αντίθεση με την αυξητική τάση που καταγράφεται στην υπόλοιπη Ευρώπη. Αξιο αναφοράς ως παράδειγμα είναι το γεγονός πως κανένας από όσους δήλωσαν ότι υπέστησαν διάκριση δεν κατήγγειλε το περιστατικό σε επίσημο φορέα, με σχεδόν εννέα στις δέκα περιπτώσεις παρενοχλήσεων να παραμένουν αδήλωτες, αποτυπώνοντας μια κατάσταση παγιωμένης δυσπιστίας, φόβου και έλλειψης προσβάσιμων μηχανισμών Δικαιοσύνης.
Ας τους γνωρίσουμε
Η παρουσία των Ρομά στον ελληνικό χώρο ανάγεται στον 14ο αιώνα, με τις πρώτες οργανωμένες κοινότητες, σύμφωνα με την έκθεση, να διαμορφώνονται κυρίως μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, όταν ομάδες Τσιγγάνων εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα από την Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη. Ωστόσο, παρά την πολύχρονη παρουσία τους, η αναγνώρισή τους ως ισότιμων μελών της ελληνικής κοινωνίας ήταν και παραμένει μια μακρά και δύσκολη διαδικασία.
Χαρακτηριστικό είναι ότι η ελληνική ιθαγένεια αποδόθηκε στους Ρομά μόλις το 1955 με τον νόμο 3370/1955, ο οποίος όμως παρέμεινε ουσιαστικά ανενεργός για δεκαετίες. Οι κοινότητες των Ρομά εγκαταστάθηκαν και αναπτύχθηκαν σε διαφορετικές περιοχές της χώρας, από την Αττική και τη Θεσσαλονίκη έως τη Δυτική Πελοπόννησο, τη Θράκη και τα νησιά του Αιγαίου, ενώ τα τελευταία χρόνια προστέθηκαν και ομάδες Ρομά από την Αλβανία και τα Βαλκάνια.
Ωστόσο η Ιστορία τους δεν είναι ιστορία μιας ενιαίας κοινότητας, αφού οι Ρομά συγκροτούν ένα σύνθετο μωσαϊκό ομάδων με διαφορετικές διαλέκτους, βαθμό εγκατάστασης, επαγγελματικές δραστηριότητες και τρόπους ζωής. Η κινητικότητα, που συχνά αποδόθηκε αυθαίρετα σε μια υποτιθέμενη «φυλετική» ιδιότητα, συνδέεται περισσότερο με στρατηγικές επιβίωσης απέναντι στην κοινωνική περιθωριοποίηση και την κρατική αδιαφορία, ενώ η ρομανί, με τις πολλές διαλέκτους και τον κατεξοχήν προφορικό χαρακτήρα της, διατήρησε παράλληλα τη λειτουργία της ως γλώσσα επικοινωνίας.
Στη διάρκεια της ιστορικής τους διαδρομής, οι Ρομά βρέθηκαν ανάμεσα στη διατήρηση της κοινοτικής τους αυτονομίας και στην πίεση για αφομοίωση, με το μεγαλύτερο κομμάτι της κοινωνίας να τους αντιμετωπίζει συχνά ως μια παρουσία που βρίσκεται δίπλα στην κοινωνία, χωρίς να θεωρείται πραγματικό κομμάτι της, πράγμα που δημιούργησε έναν διαρκή κύκλο απόστασης, στερεοτύπων, αποκλεισμού και καταστολής. Οι ίδιοι, στην πλειονότητά τους, δεν αυτοπροσδιορίζονται ως ξεχωριστή εθνική μειονότητα, αλλά ως κομμάτι του ελληνικού κοινωνικού ιστού που έχει ιστορικά περιθωριοποιηθεί.
Διαβάστε περισσότερα