«Τα ισχυρότερα εργαλεία επικοινωνίας δόθηκαν στα χέρια άπληστων ανθρώπων. Και αυτό που ζούμε ίσως να μην είναι πλέον Δημοκρατία». Ακόμη κι όταν προφέρει δυσοίωνα λόγια όπως αυτά, ο Λούκας Τβαρκόφσκι, μιλώντας σε ένα διάλειμμα από τις πολύωρες πρόβες του στο Μόναχο, δεν σταματά να είναι χαμογελαστός και με αξιοζήλευτη ενέργεια.
Είναι παράδοξο που προφέρει αυτά τα λόγια συζητώντας μέσω… διαδικτύου με μια ομάδα Ελλήνων δημοσιογράφων εν όψει της αθηναϊκής πρεμιέρας την ερχόμενη Πέμπτη της νέας του δουλειάς «Oracle» (σ.σ. μεταφράζεται ως Μαντείο/ Χρησμός αλλά παραπέμπει και στο όνομα μιας από τις μεγαλύτερες εταιρείες λογισμικού στον κόσμο);
Οταν αναφερόμαστε στο τρομερό παιδί της πολωνικής σκηνής που έχει ήδη εντυπωσιάσει δύο φορές το κοινό της Αθήνας με τα «ROTHKO» (2023) και «Respublica» (2024), η τεχνολογία είναι έτσι κι αλλιώς πάντα στο επίκεντρο της σκηνικής του αναζήτησης. Αυτή τη φορά, στο «Oracle» (κείμενο και δραματουργία: Ανκα Χέρμπουτ) που αποτελεί το δεύτερο μέρος μιας επιστημονικής τριλογίας δημιουργεί ένα νέο σύνθετο σκηνικό σύμπαν για τον Αλαν Τιούρινγκ, τον κώδικα που άλλαξε την Ιστορία, τη γέννηση της τεχνητής νοημοσύνης αλλά και τις σκοτεινές πλευρές της προόδου. «Με ενδιέφερε να τον δω μέσα από το πρίσμα επιστημονικών ανακαλύψεων που άλλαξαν τη ζωή μας, παρότι συχνά δεν αντιλαμβανόμαστε ότι οι ρίζες τους βρίσκονται πολλές δεκαετίες πίσω», μας λέει.
Στις πολυμεσικές παραστάσεις του, το θέατρο συναντά τον ζωντανό κινηματογράφο, την έντονη εικαστικότητα και μια δυναμική, σχεδόν συναυλιακή μουσική, δημιουργώντας σύνθετες και ιδιαίτερες σκηνικές εμπειρίες που δύσκολα ξεχνά κανείς. Στα πολυεπίπεδα σκηνικά του περιβάλλοντα, το πραγματικό, το φανταστικό και το συμβολικό διασταυρώνονται διαρκώς, με την τεχνολογία να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της δραματουργίας και όχι απλώς ένα αισθητικό ή σκηνογραφικό εργαλείο. Ξεκινώ λοιπόν ρωτώντας τον τι του επιτρέπει να πετύχει η τεχνολογία στη θεατρική πράξη που δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί με πιο παραδοσιακά μέσα και αν υπάρχει ο κίνδυνος, καθώς αποκτά ολοένα και πιο κεντρικό ρόλο, να επισκιάσει τελικά την παρουσία των ηθοποιών.
Τεχνολογική «παιδική χαρά»
Απαντά ξεκάθαρα με ένα τεράστιο ενθουσιώδες «όχι» και συνεχίζει εξηγώντας: «Οι ηθοποιοί εξακολουθούν να βρίσκονται στο επίκεντρο. Δεν είναι η τεχνολογία καθεαυτή που εν τέλει μας απασχολεί, αλλά ο άνθρωπος μέσα σε έναν ψηφιοποιημένο κόσμο. Εξ ου και μέχρι τώρα δεν έχω βρει διαφορετικό τρόπο να δημιουργήσω αυτές τις αφηγήσεις χωρίς να χρησιμοποιώ τεχνολογία».
Επικαλούμενος τη γνωστή φράση του ΜακΛούαν μάς εξηγεί με ποιον τρόπο εκκινεί κάθε φορά μια νέα «σκηνική έρευνα», όπως εύστοχα συστήνει τις δουλειές του: «Η χρήση της τεχνολογίας στην έρευνά μας γίνεται σε πολλά επίπεδα. Για μένα “το μέσο είναι πάντα το μήνυμα”. Γι’ αυτό είναι πολύ σημαντικό, πρώτα απ’ όλα, να βρούμε γιατί χρησιμοποιούμε ένα συγκεκριμένο μέσο και γιατί δεν μπορούμε να κάνουμε αυτό που θέλουμε χωρίς αυτό. Πριν ξεκινήσουμε να δουλεύουμε πάνω στην παράσταση, δημιουργούμε ένα είδος τεχνολογικής “παιδικής χαράς”, όπου, μαζί με εικαστικούς καλλιτέχνες και καλλιτέχνες του βίντεο, αποφασίζουμε ποιες τεχνολογίες θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε και γιατί. Οι ίδιες οι τεχνολογίες φέρουν νόημα. Και αυτό δεν είναι πάντα εύκολο να επικοινωνηθεί».
«Oracle »: τι σημαίνουν η νοημοσύνη, η συνείδηση και η αυτοσυνείδηση;
Επιστήμη και πόλεμος
Το «Oracle», λοιπόν, αυτή η νέα σκηνική έρευνα, εστιάζει στη σχέση της επιστήμης με τον πόλεμο. Τοποθετείται χρονικά στη μεταπολεμική Βρετανία αλλά ταυτόχρονα και σε ένα διαχρονικό ψηφιακό σύμπαν. Το… τεχνολογικό μέσο για να μεταδοθεί το αντιπολεμικό μήνυμα είναι αυτή τη φορά θερμικές και υπέρυθρες κάμερες. Μια επιλογή που όπως μας εξηγεί δεν υπαγορεύτηκε από αισθητικά κριτήρια, αλλά για λόγους που εξυπηρετούν την ίδια την αφήγηση και τη δραματουργία.
«Ηταν σημαντικό για μένα να αρχίσουμε να δουλεύουμε με θερμική και υπέρυθρη απεικόνιση, σκεπτόμενοι την αρχή του πολέμου. Θέλαμε να βρούμε ένα οπτικό παράλληλο που να μας συνδέει με τις εικόνες με τις οποίες βομβαρδιζόμαστε. Ακόμη και οι θερμικές κάμερες που χρησιμοποιούμε στην παράστασή μας είναι ακριβώς οι ίδιες κάμερες που τοποθετούνται στα drones που στέλνονται στην Ουκρανία για την άμυνά της», μας λέει και συνεχίζει: «Ολες οι συσκευές μας -οι υπολογιστές, τα smartphones κ.λπ.- χρησιμοποιούν υπέρυθρες κάμερες, οι οποίες έχουν μια διαφορετική μορφή όρασης. Οταν σκεφτόμασταν πώς να δημιουργήσουμε την παράσταση και προσπαθούσαμε να δούμε πώς φαίνεται ο κόσμος από την οπτική της τεχνητής νοημοσύνης, αποφασίσαμε να χρησιμοποιήσουμε την όραση που έχει η AI και την οποία εμείς συνήθως δεν μπορούμε να δούμε με γυμνό μάτι. Αυτό ακριβώς δηλαδή που υπάρχει μέσα σε κάθε συσκευή που χρησιμοποιούμε. Ακόμη και η αναγνώριση προσώπου βασίζεται σε υπέρυθρες κάμερες, οι οποίες επιτρέπουν πιο εύκολα την ανίχνευση μιας τρισδιάστατης εικόνας και, επομένως, την αναγνώρισή σου».
ΑΙ: ένα ανεπιθύμητο παιδί
Τον ρωτάμε τι είναι αυτό που τον ανησυχεί περισσότερο σε σχέση με την εξάπλωση και την παντοδυναμία της τεχνητής νοημοσύνης και του ΑΙ. «Υπάρχουν δύο βασικές πλευρές σε αυτό. Η πρώτη είναι μια πολύ φιλοσοφική διάσταση: η σκέψη γύρω από συστήματα που μπορεί να αποκτήσουν τη δική τους συνείδηση. Εάν αυτό συμβεί, είναι κάτι που, προφανώς, με τρομάζει. Γιατί, από τη στιγμή που θα δημιουργήσεις μια τέτοια οντότητα, πρέπει να αναλάβεις και την ευθύνη της. Ως κοινωνία, είμαστε κατά κάποιον τρόπο οι γονείς της τεχνητής νοημοσύνης. Είναι σαν να έχουμε όλοι μαζί ένα ανεπιθύμητο παιδί και να πρέπει να αναλάβουμε κάποια μορφή ευθύνης γι’ αυτό. Και ξέρετε, μπορεί τελικά να εξελιχθεί σε ένα πολύ άτακτο παιδί. Από τη στιγμή που θα αποκτήσει, όμως, τη δική του συνείδηση, δεν θα μπορούμε απλώς να το σκοτώσουμε. Αυτό είναι το ένα, φιλοσοφικό επίπεδο. Εκείνο που με τρομάζει περισσότερο, όμως, είναι η απίστευτα ισχυρή υπολογιστική ισχύς που βρίσκεται στα χέρια εξαιρετικά άπληστων ανθρώπων. Είναι ένα εργαλείο που δεν θα έπρεπε ποτέ να αποκτήσουν. Δυστυχώς, όμως, είναι οι πλουσιότεροι και έχουν τη δυνατότητα να το αναπτύξουν. Και αυτή είναι μια δύναμη που ιδανικά δεν θα έπρεπε ποτέ, μα ποτέ, να έχουν».
Συνοψίζοντας καταλήγει: «Δεν έχω λύσεις ούτε απαντήσεις. Εχω μόνο ανησυχίες και ένα τεράστιο άγχος για το αν αυτό που βιώνουμε στην εποχή της Big Tech μπορεί ακόμη να αποκαλείται Δημοκρατία. Το πρόβλημα της πληροφορίας, του τρόπου με τον οποίο αυτή διανέμεται και του γεγονότος ότι πλέον παραδίδεται εξατομικευμένα στον καθένα, με τη δημιουργία τεράστιων πληροφοριακών “φυσαλίδων”, είναι αυτό που καθιστά αδύνατη οποιαδήποτε συναίνεση».
«Πρόσωπα – κλειδιά στο Oracle»
Το «Oracle» λειτουργώντας σαν χρονομηχανή βάζει τέσσερα ιστορικά πρόσωπα, που έζησαν σε διαφορετικές χρονικές περιόδους, να συνυπάρξουν μέσα στην ίδια αφήγηση. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Αλαν Τιούρινγκ (1912-1954). «Με ενδιέφερε ιδιαίτερα η πνευματική πλευρά της έρευνάς του: τον γνωρίζουμε ως ιδιοφυή μαθηματικό που έθεσε τις βάσεις για την τεχνητή νοημοσύνη, όμως η έρευνά του συνδεόταν βαθύτερα με ένα υπαρξιακό ερώτημα, τα όρια της ανθρώπινης ύπαρξης και την πιθανότητα μιας μορφής συνείδησης που θα μπορούσε να ξεπεράσει το βιολογικό σώμα. Η απώλεια του αγαπημένου του φίλου, Christopher Markham, αποτέλεσε σημαντική αφετηρία αυτής της σκέψης»
Ως αντίβαρο στον Τιούρινγκ, ο Τβαρκόφσκι επέλεξε τον Αμερικανό μηχανικό λογισμικού και πρώην στέλεχος της Google Μπλέικ Λεμόιν (γενν. 1981) ο οποίος υποστήριξε το 2022 ότι η τεχνητή νοημοσύνη είχε αποκτήσει συνείδηση. «Μέσα από τους δύο χαρακτήρες εξετάζουμε διαφορετικές όψεις του ίδιου ερωτήματος: Τι σημαίνουν η νοημοσύνη, η συνείδηση και η αυτοσυνείδηση;», μας λέει.
Η περίφημη Αυστρο-Εβραία, μετέπειτα πολιτογραφημένη Αμερικανίδα, ηθοποιός και επιστήμονας της τεχνολογίας επικοινωνιών Χέντι Λαμάρ (1914-2000) «υπήρξε επίσης σημαντική», παραδέχεται. «Οπως και ο Τιούρινγκ, αναγνωρίστηκε ουσιαστικά πολύ αργότερα, παρότι οι εφευρέσεις της συνέβαλαν στην εξέλιξη των ασύρματων τεχνολογιών.
Στην παράσταση συναντά τον Τιούρινγκ μέσα σε ένα όνειρο, ως μια ακόμη μορφή επιστήμονα της οποίας η συμβολή έμεινε για χρόνια στη σκιά», μας εξηγεί. Οσο για τη Σκοτσέζα Χέλεν Ντάνκαν (1897-1956), γνωστή για τις πνευματιστικές συνεδρίες και τους ισχυρισμούς της ότι επικοινωνούσε με νεκρούς, «η ιστορία της -κυρίως το γεγονός ότι η ίδια φυλακίστηκε μετά τον πόλεμο βάσει του παλιού Νόμου περί Μαγείας- συνδέεται με το ίδιο ενδιαφέρον για τα όρια της γνώσης και την αναζήτηση του άγνωστου».
info
«Oracle»
15-18 Οκτωβρίου στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση (λ. Συγγρού 107-109, τηλ.: 2192191000)
Διαβάστε περισσότερα