Για τον Ερι ντε Λούκα, η λογοτεχνία είναι το μόνο μέσο υψηλής ευκρίνειας απέναντι στον κυνισμό της εποχής μας. Το υπέρτατο καθήκον της είναι να στερήσει από τον θάνατο το δικαίωμα να έχει τον τελευταίο λόγο πάνω στη ζωή.
Στα 76 του χρόνια, ο κορυφαίος Ιταλός συγγραφέας και στοχαστής –τιμημένος με το Ευρωπαϊκό Βραβείο Λογοτεχνίας και το γαλλικό Prix Fémina και χαρακτηρισμένος από την κριτική ως ο «συγγραφέας της δεκαετίας»– παραμένει μια μοναχική, ασυμβίβαστη φωνή στα ευρωπαϊκά γράμματα, με το ελληνικό κοινό να ακολουθεί πιστά τα βήματά του. Η πρόσφατη κυκλοφορία του βιβλίου του «Η ηλικία των πειραματισμών» (Εκδόσεις Κέλευθος), σε μετάφραση της Αννας Παπασταύρου, αποτελεί την ιδανική γέφυρα για να γνωρίσουμε και το επόμενο, αμετάφραστο ακόμα, έργο του, «Sotto processo» (Υπό δίκη) – μια αμείλικτη αλληγορία για τη γεροντική αριστοκρατία που υποθηκεύει το αύριο των νέων.
Ο Ντε Λούκα δεν είναι ένας «συγγραφέας του γραφείου». Το 2015 βρέθηκε αντιμέτωπος με τις ιταλικές δικαστικές αρχές και απειλήθηκε με φυλάκιση για «υποκίνηση σε έγκλημα», όταν υπερασπίστηκε το δικαίωμα των πολιτών στο σαμποτάζ ενάντια στα έργα για το τρένο υψηλής ταχύτητας (TAV).
Σε αυτή την εκτενή συζήτηση, ξεδιπλώνει τις σκέψεις του με τη γνώριμη, δωρική οικονομία του λόγου του. Ξεκινώντας από την ουσία της γραφής, περνά στα μεγάλα πολιτικά αγκάθια των καιρών μας: παρομοιάζει τους σύγχρονους ηγέτες που εθελοτυφλούν μπροστά στην κλιματική κρίση με τους «Φαραώ της Εξόδου», ορίζει τη Μεσόγειο ως έναν ανώνυμο κοινό τάφο, καταγγέλλει τη λογοκρισία που δοκιμάζει τη δημοκρατία και ασκεί δριμεία κριτική στη διάλυση της ευρωπαϊκής Αριστεράς.
Στο κλείσιμο, χαμηλώνει τους τόνους και μας επιτρέπει μια ματιά στο προσωπικό του καταφύγιο στην ιταλική εξοχή. Εκεί, μακριά από τον ψηφιακό θόρυβο, συνεχίζει να ζει όπως γράφει: με απόλυτη σωματική πειθαρχία, κάνοντας μοναχικές αναρριχήσεις χωρίς σκοινιά, μελετώντας την Αγία Γραφή στα αρχαία εβραϊκά ως μη πιστός και αντιμετωπίζοντας κάθε ημέρα ως «προτελευταία».
Σε έναν κόσμο γεμάτο κυνισμό, ποιο πιστεύετε ότι είναι το υπέρτατο καθήκον της λογοτεχνίας;
Η λογοτεχνία είναι μια μορφή εμβάθυνσης στην πραγματικότητα. Καταφέρνει να της δώσει μια υψηλή ευκρίνεια. Το καλύτερο αποτέλεσμά της έγκειται στο να αρνείται στον θάνατο το δικαίωμα να έχει τον τελευταίο λόγο πάνω στη ζωή. Η λογοτεχνία έχει τον τελευταίο και οριστικό λόγο πάνω στη μνήμη εποχών και ανθρώπων.
Σε μια εποχή ψηφιακής υπερπληροφόρησης, τα βιβλία έχουν ακόμα την ίδια δύναμη;
Οι άνθρωποι έχουν ανάγκη και αναζητούν λέξεις, σκέψεις που να έχουν υπόσταση και να φέρουν την ευθύνη αυτών που διακηρύσσουν. Είμαστε βυθισμένοι μέσα στην προπαγάνδα και τη διαφήμιση. Γι’ αυτό υπάρχει ζήτηση για έγκυρες εναλλακτικές, γι’ αυτό είναι γεμάτες οι εκδηλώσεις που προτείνουν λογοτεχνικές, φιλοσοφικές, επιστημονικές, θεολογικές συναντήσεις. Υπάρχει στην κοινωνία η αξία ανταλλαγής του ανθρώπινου εργαλείου που λέγεται «λόγος». Αποτελεί μειονότητα στην επικοινωνία, κι όμως αναγνωρίζεται η σημασία μεμονωμένων προσωπικοτήτων που γίνονται, ακόμη και χωρίς να το θέλουν, σημεία αναφοράς.
Τι σημαίνει το να μετατρέπεις τα γηρατειά σε ένα εργαστήριο σωματικών πειραμάτων και νέων ελευθεριών;
Θεωρώ τα γηρατειά μου μια ηλικία σωματικών εξερευνήσεων. Για παράδειγμα, κάνω ορειβασία και σήμερα κάνω περισσότερες μοναχικές αναρριχήσεις, χωρίς προστατευτικά μέσα, από ό,τι έκανα στο παρελθόν. Για μένα αυτές δεν είναι προκλήσεις, αλλά στιγμές έντονης ηρεμίας και συγκέντρωσης. Προπονούμαι περισσότερο από ό,τι πριν από χρόνια και τηρώ μια πιο αυστηρή πειθαρχία. Δεν έγραψα όμως το βιβλίο «Η ηλικία των πειραματισμών» για να παραδώσω ένα εγχειρίδιο χρήσης των γηρατειών. Απλώς αφηγήθηκα πώς τα διαχειρίζομαι εγώ, ως αρχάριος σε μια άγνωστη ηλικία. Η μόνη συμβουλή που αισθάνομαι ότι μπορώ να δώσω σε όσους βρίσκονται στην κατάστασή μου είναι ότι μετά τα 70 είναι καλύτερο να κουβαλάς περισσότερα χρόνια παρά κιλά.
Τι απαντάτε όταν σας ρωτούν για την τελευταία στοχαστική σχέση σας με τα γηρατειά;
Στο βιβλίο που κυκλοφόρησε πρόσφατα στη χώρα σας «Η ηλικία των πειραματισμών», έχω γράψει ότι τα γηρατειά μου είναι μια ηλικία πειραμάτων, ρίσκων και όχι παραιτήσεων. Και κάθε μέρα για μένα έχει το λογικό δικαίωμα να είναι η τελευταία μου. Γι’ αυτό τη μεταχειρίζομαι ως προτελευταία: δεν σπαταλώ ούτε μια παρτίδα, ούτε μια συλλαβή της.
Το τελευταίο βιβλίο σας, «Sotto processo», αμετάφραστο ακόμα στα ελληνικά, μιλά για τη σύγκρουση των γενεών. Ποιο ήταν το πραγματικό έναυσμα για τη συγγραφή αυτής της ιστορίας;
Το «Sotto processo» δεν έχει καμία σχέση με τις πρόσφατες αντιπαραθέσεις για το Μεσανατολικό. Το έγραψα πριν από περισσότερο από έναν χρόνο και αφηγείται την ιστορία ενός παράνομου δικαστηρίου νέων, οι οποίοι απάγουν και δικάζουν έναν ηλικιωμένο ως εκπρόσωπο της οικονομικής και πολιτικής εξουσίας που ασκούν τα γηρατειά πάνω στη νεολαία. Οι ηλικιωμένοι κατηγορούνται ότι σαμποτάρουν το μέλλον και καταστρέφουν τον πλανήτη. Φαντάστηκα μια νεολαία που ζητά λογαριασμό από τους γέροντες για την ηλικιακή τους τυραννία, για αυτή τη γεροντική «αριστοκρατία» που περιορίζει τους νέους σε ένα τέλμα.
Πώς ερμηνεύετε τη σημερινή πολιτική και κοινωνική κατάσταση στην Ιταλία; Εχει χαθεί η συλλογική αλληλεγγύη;
Η Ιταλία έχει χάσει τη νεολαία της, η οποία έχει «συρρικνωθεί σε μειονότητα» και βρίσκεται σε υποταγή κάτω από την οικονομική και πολιτική κυριαρχία των ηλικιωμένων. Μια κοινωνία γερόντων καλλιεργεί φόβους και επιλέγει συντηρητικά κόμματα.
Πρόσφατα, οι δηλώσεις σας για τη Γάζα προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις. Τι απαντάτε σε όσους σας επικρίνουν;
Δεν επανέρχομαι στο ζήτημα. Πρόκειται για δικές μου απόψεις σχετικά με μία από τις πολλαπλές συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή.
Πιστεύετε ότι οι σύγχρονες κοινωνίες έχουν αντικαταστήσει την πραγματική δικαιοσύνη με μια εμμονική ανάγκη για τιμωρία και έλεγχο μέσω του διαδικτύου;
Η ανεπάρκειά μου δεν μου επιτρέπει να χρησιμοποιώ ελαφρά τη καρδία τον όρο «διαδίκτυο». Εχει γίνει ο μπαμπούλας των παραμυθιών. Οσο για μένα, η δικαιοσύνη είναι πρωτίστως συναίσθημα. Εξοργίζεσαι και επαναστατείς ενάντια σε μια αδικία. Η πρώτη αντίρρηση που απευθύνει ένα παιδί στους γονείς του, στους ενήλικες, είναι «Δεν είναι δίκαιο!». Ετσι διαμορφώνεται μια συνείδηση, η οποία θα αποτελέσει αργότερα το θεμέλιο του μελλοντικού Ευρωπαίου πολίτη.
Γιατί η Ευρώπη επιλέγει να οχυρώνεται πίσω από τείχη απέναντι στο μεταναστευτικό αντί να δείξει ανθρωπισμό;
Ορίζω την έκταση των βυθισμένων σωμάτων ως τον κοινό μας τάφο. Τα νεκροταφεία δίνουν τουλάχιστον ένα όνομα στους θαμμένους. Αυτό που συμβαίνει είναι καρπός της αδυναμίας κατανόησης του μεταναστευτικού φαινομένου. Συνεχίζουν να αποκαλούν «έκτακτη ανάγκη» τη συνεχή και τακτική μετακίνηση ανθρώπινων μαζών μεταξύ των ηπείρων. Στην Ιταλία αυτό βρίσκεται στην ημερήσια διάταξη εδώ και τριάντα χρόνια, από τη βύθιση ενός αλβανικού πλοιαρίου γεμάτου επιβάτες από μονάδες του Πολεμικού Ναυτικού, το Πάσχα του 1997. Από εκείνη τη στιγμή και μετά, οι κυβερνήσεις καταδίωξαν τους μετανάστες, φτάνοντας μέχρι τους σημερινούς νόμους που εμποδίζουν τη διάσωση ναυαγών, χωρίς κανένα αποτέλεσμα στη διαχείριση των ροών. Προσθέτω ότι όσο πιο ανίκανοι είναι οι υπεύθυνοι τόσο χειρότερα ενεργούν ενάντια σε ανθρώπινα όντα.
Οταν η πολιτική προσπαθεί να λογοκρίνει ή να απομονώσει την τέχνη για ιδεολογικούς λόγους, τι κινδυνεύει να χαθεί;
Το να υποκινείς ή να εφαρμόζεις τη λογοκρισία θέτει σε δοκιμασία τη δημοκρατική αντοχή μιας κοινωνίας. Η ελευθερία του λόγου είναι η μόνη εγγύηση ότι υπάρχει δημοκρατία. Το να ανέχεσαι τη λογοκρισία στην ελευθερία του λόγου ανοίγει τον δρόμο για την κατάργηση και των υπόλοιπων πολιτικών ελευθεριών.
Πώς κρίνετε τη στάση των ευρωπαϊκών δυνάμεων και ειδικά της Αριστεράς απέναντι στη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία;
Η Ευρώπη ενώθηκε σθεναρά ενάντια στη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, καταφέρνοντας μάλιστα να συμπεριλάβει και τη Μεγάλη Βρετανία, η οποία έχει αποχωρήσει από την Ενωση. Ομως η ευρωπαϊκή Αριστερά, μαζί με κάποιους δεξιούς σχηματισμούς, συμπλέει με τον Πούτιν και το ιρανικό καθεστώς. Από την πλευρά μου, ασκώ κριτική στη διάλυση της πολιτικής Αριστεράς στην Ευρώπη.
Πιστεύετε ότι η νέα γενιά σήμερα έχει παραιτηθεί από το δικαίωμα να διεκδικεί και να διαμορφώνει το δικό της μέλλον;
Οι νέοι πρέπει να αφαιρέσουν από τους γέροντες το δικαίωμα να αποφασίζουν για το μέλλον τους. Ομως δεν το κάνουν. Τη δεκαετία του ’80, οι νέοι στην Ιταλία πάλεψαν ενάντια στην κατασκευή πυρηνικών εργοστασίων και κέρδισαν. Σήμερα στην Ιταλία, ένας απλός νόμος στο Κοινοβούλιο εγκρίνει την κατασκευή πυρηνικών σταθμών χωρίς κανένα εμπόδιο και καμία αντίρρηση από την πλευρά της νεολαίας. Ετσι, μου φαίνεται ότι αυτή η νέα γενιά παραιτείται από το να παρεμβαίνει στο μέλλον που αποφασίζουν οι γέροντες.
Εχετε δηλώσει στο παρελθόν ότι ο έρωτας είναι μια επαναστατική πράξη. Ισχύει αυτό και σήμερα;
Ο έρωτας, για να είναι τέτοιος, πρέπει να εμπεριέχει αμοιβαίο σεβασμό και εκτίμηση. Πρέπει επίσης να είναι στο ύψος των περιστάσεων ώστε να αποδεχτεί την απώλεια, το τέλος. Ομως δεν είναι ένα πολιτικό συναίσθημα, επειδή περιορίζεται στον αριθμό δύο, στη σχέση ανάμεσα σε δύο ανθρώπους. Αποδίδω πολιτική και επαναστατική αξία στο συναίσθημα της αδελφοσύνης, που αποτελεί την κοινή βάση για να δρούμε μαζί.
Τι αναζητά ένας άθεος σαν εσάς μεταφράζοντας την Αγία Γραφή;
Δεν ψάχνω για κάτι όταν διαβάζω. Μου συμβαίνει να βρίσκω κάτι που δεν ήξερα καν ότι ήθελα να ψάξω. Μελέτησα τα αρχαία εβραϊκά για να μπορέσω να διαβάσω στο πρωτότυπο την εισβολή του μονοθεϊσμού στη Μεσόγειο.
Πώς είναι η καθημερινότητά σας αυτή την περίοδο στην εξοχή;
Αυτές τις φθινοπωρινές μέρες προετοιμάζω τα ήδη ξερά ξύλα για το τζάκι, το οποίο μου κρατά συντροφιά από τον Νοέμβριο έως τον Μάρτιο. Καθώς γερνάω, ανακαλύπτω ότι νιώθω ικανοποίηση με κάθε μου ξύπνημα, το οποίο συμβαίνει πριν χαράξει η μέρα. Είμαι χαρούμενος όταν προετοιμάζω και πίνω το πρώτο φλιτζάνι -όχι φλιτζανάκι- καφέ, διαβάζοντας αρχαίες σελίδες. Για να ξεκινήσω την ημέρα μου, πρέπει να εκκινήσω από μακριά.
Εχουμε χάσει την ικανότητα να νιώθουμε δέος απέναντι στη φύση; Πώς μπορούμε να ξαναβρούμε την ιερότητα στη σχέση μας με το περιβάλλον;
Διαβάζω στο βιβλίο της Εξόδου για τις δέκα πληγές της Αιγύπτου. Είναι βίαια φυσικά φαινόμενα που αναγκάζουν τον Φαραώ να τα λάβει υπόψη του και τελικά να υποκύψει στην ανώτερη βία τους, παραχωρώντας όσα του ζητήθηκαν. Οι σημερινοί «Φαραώ» δεν υποτάσσονται στην προφανή «εμπύρετη» κατάσταση του πλανήτη και αρνούνται ότι φέρουν ευθύνη για αυτήν. Διανύουμε μια εποχή Φαραώ αδιάφορων για το καλό των υπηκόων τους. Ομως η φύση έχει τους δικούς της, ισχυρότερους νόμους και θα αναγκάσει, με τη βία των «πληγών», να τη σεβαστούν.
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr