Τα χρόνια περνάνε και η μνήμη ξεθωριάζει, σκεπάζεται σιγά σιγά από τη σκόνη της λήθης. Στο παρελθόν αθροίζονται, σε μια αέναη αλληλουχία, αμέτρητα παρόντα που έσβησαν πριν καλά καλά φανερωθούν. Τα παιδικά μας χρόνια ολοένα απομακρύνονται και αποτελούν πια μια μακρινή και θολή ανάμνηση αυτού που κάποτε υπήρξαμε. Ζούμε κάθε μας στιγμή στο παρόν, με τις αναμνήσεις ενός παρελθόντος που ακόμη υπάρχει και γράφει μέσα μας: αγαπημένα πρόσωπα που τώρα δεν υπάρχουν πια, γεγονότα που μας συντάραξαν και μας καθόρισαν, συγκλονιστικά συμβάντα τα οποία επηρέασαν την εποχή μας.
Τη ζωή, αυτό το ανεξερεύνητο μυστήριο της απειροελάχιστης ύπαρξής μας μέσα στον διαρκή μετασχηματισμό του σύμπαντος που μας περιέχει, πασχίζουμε μάταια να την εξηγήσουμε. Τη ζωή που θαρρείς μοιάζει με τη γρήγορη και μετέωρη διαδρομή μιας φωτοβολίδας μέσα στο σκοτάδι. Γιατί, μια σπίθα είναι η ζωή μέσα στην αιωνιότητα, παρ’ όλο που, όπως έλεγε ο φίλος Κωστής Παπαγιώργης, «είμαστε θνητοί, αλλά ζούμε ως αθάνατοι». Πώς αλλιώς να αντιμετωπίσεις το αναπόφευκτο πεπρωμένο του θανάτου; Πώς αλλιώς να αποδεχτείς το ανεξήγητο; Το παρόν, τη στιγμή που πάει να δρασκελίσει στο μέλλον, έχει ήδη γίνει παρελθόν.
Αυτά τα παρελθόντα, που κάποτε υπήρξαν φευγαλέα παρόντα άλλων καιρών, εκφράζει η αρχιτεκτονική στον χώρο και τον χρόνο. Σαν να θέλει να κρατήσει ζωντανή τη μνήμη αυτών που έφυγαν, αποτελώντας χτισμένο μνημείο της παρουσίας τους. Σαν να θέλει να αντισταθεί στη λησμοσύνη και να αφηγηθεί την ιστορία τους, τις καθημερινές ασχολίες τους, να μας μιλήσει για όλους εκείνους, τους απόντες.
«Από λίθους είναι τα σπίτια και τα όνειρα του ανθρώπου, από λίθους ο θάνατος» – Π.Δ. Παπαδίτσας, «Οι λίθοι», από τη συλλογή «Νυχτερινά» (1956)
Οπως χαρακτηριστικά σημειώνει ο Octavio Paz, «η αρχιτεκτονική είναι το κατοικημένο αποτύπωμα του χρόνου»1. Μ’ αυτή την έννοια, θα μπορούσε κανείς να πει ότι η αρχιτεκτονική αποτελεί αποκρυστάλλωση της στιγμής. Μια «παγωμένη ανάσα» της ίδιας της ζωής στον χώρο και τον χρόνο. Το χτίσιμο των υλικών μοιάζει με τις λέξεις που τοποθετούνται η μία δίπλα στην άλλη, συγκροτώντας σταδιακά το σώμα του κειμένου που εξιστορεί την ανθρώπινη ζωή μέσα στο πέρασμα του χρόνου— μια μορφή συγγραφής και διάσωσης της ανθρώπινης εμπειρίας.
Ψίθυροι και ίχνη πάνω στους τοίχους
«Τα μεμνημένα στην ενθύμηση “πράγματα” είναι στενά συνδεδεμένα με τόπους. […] Οι τόποι μένουν ως εγγραφές, μνημεία, δυνάμει τεκμήρια, ενώ οι ενθυμήσεις οι μεταδιδόμενες αποκλειστικά διά ζώσης είναι πτερόεσσες καθώς και τα λόγια»2, σημειώνει ο Paul Ricoeur. Ο αρχιτεκτονικός χώρος εμπεριέχει, ακόμη κι αν κάτι τέτοιο δεν είναι άμεσα ορατό, ψιθύρους και μνήμες απ’ αυτούς που έζησαν μέσα του, άφησαν τα χνάρια της δικής τους ύπαρξης πάνω στους τοίχους, στο πάτωμα, στα παράθυρα, στις πόρτες. Κινούνται ακόμη, θαρρείς, μέσα στα δωμάτια των σπιτιών, ανεβοκατεβαίνουν τις σκάλες, στέκονται στο κατώφλι, αυτό το μεταίχμιο, ανάμεσα στο μέσα και το έξω, στο φως και τη σκιά, στη ζωή και τον θάνατο. Κάθε σημείο του χτισμένου αποτελεί αδιάψευστο τεκμήριο αυτού που κάποτε υπήρξε και σήμερα δεν βρίσκεται εδώ. Η αρχιτεκτονική, απ’ αυτή τη σκοπιά, υμνεί την πιο βαθιά ιερότητα που δεν έχει να κάνει με οτιδήποτε υπερβατικό ή θείο: υμνεί την ιερότητα της θνητής ζωής.
Κι ο αρχιτέκτων; Τι κάνει ο αρχιτέκτων ανάμεσα στους άλλους καλλιτέχνες, υπηρετώντας μάλιστα μια τέχνη που όπως αναφέρει ο Walter Benjamin: «Η αρχιτεκτονική προσέφερε ανέκαθεν το πρότυπο ενός έργου τέχνης, η πρόσληψη του οποίου επιτυγχάνεται σε κατάσταση περίσπασης και διαμέσου της συλλογικότητας».
Μήπως τότε είναι μεγαλύτερη και η ευθύνη του απέναντι στους ανθρώπους που πρόκειται να κατοικήσουν μέσα στους χώρους που σχεδίασε και έχτισε; Ανθρώπους που τους βιώνουν με όλες τους τις αισθήσεις και δεν τους θεώνται απλώς. Πώς αλήθεια θα καταφέρει να δώσει μορφή σ’ αυτή την ίδια τη ζωή; Πώς θα αφουγκραστεί τους ανεπαίσθητους ήχους που αφηγούνται την προαιώνια αγωνία των ανθρώπων απέναντι στο πεπρωμένο τους, στον στοιχειωμένο κύκλο της ζωής και του θανάτου, γνωρίζοντας ότι όλα κάποια στιγμή θα διαλυθούν και θα χαθούν για πάντα μέσα στη σκόνη των καιρών;
Τείχη ενάντια στη λήθη
«Δοχείο ζωής», αλλά και θανάτου είναι το σπίτι. Περιέχει παραδόξως κάτι στιγμιαίο, εφήμερο, και την ίδια στιγμή κάτι αιώνιο και διαρκές. Μέσα σ’ αυτά τα δοχεία φωλιάζει κάθε φορά η ζωή κι αυτά με τη σειρά τους διηγούνται στις κατοπινές γενεές τους ανθρώπους που τα έχτισαν και τα κατοίκησαν στο παρελθόν. Αυτή είναι, εν τέλει, η ύστατη αποστολή του αρχιτέκτονα: να υψώνει τείχη ενάντια στη λήθη, μετατρέποντας το φευγαλέο πέρασμά μας από τον κόσμο σε μια «μόνιμη», χτισμένη μαρτυρία της ύπαρξής μας. Γιατί αν από λίθους είναι φτιαγμένα τα σπίτια και ο θάνατος, είναι αυτοί οι ίδιοι λίθοι που κρατούν ζωντανά τα όνειρα του ανθρώπου, διασώζοντας την ιερότητα της θνητής του μοίρας μέσα στη σκόνη των καιρών.
Η ζωή συνεχίζει την πορεία της μέσα στον χρόνο και τον χώρο μέσα από την αέναη αναγέννησή της. Στο πεπρωμένο του θανάτου, αντιστέκεται μέσα από τη νέα ζωή, η οποία παίρνει κάθε φορά τη θέση εκείνης που έφυγε για πάντα. «Για να καθυστερήσει τον θάνατο, η ζωή εφηύρε την αναπαραγωγή, που αποτελεί κάθε φορά μια προσωρινή νίκη επί του θανάτου»3, γράφει ο Edgar Morin. Στο απέραντο σκοτάδι ξεπηδάει το φως της ζωής, που φωτίζει το παρόν και προσδίδει ελπίδα για το αβέβαιο και απροσδόκητο μέλλον.
Το χτίσμα, το κάθε χτίσμα, αυτό συμβολίζει. Τη φευγαλέα παρουσία της ζωής που φεγγοβολάει για λίγο, όπως το στιγμιαίο και μαγικό πέταγμα της πυγολαμπίδας μέσα στη νύχτα. Συνεχίζει να θυμίζει στις μελλοντικές γενιές πως οι πέτρες των σπιτιών στέκουν ως μνημεία στον χώρο εκείνων που πρόσκαιρα τα κατοίκησαν, ζωογονώντας τα με τις παρουσίες τους μέσα στον χρόνο. Σπίτια των ζωντανών – σπίτια των νεκρών— σπίτια κι εκείνων που δεν τα έχουν κατοικήσει ακόμη.
1. Octavio Paz, Ο λαβύρινθος της μοναξιάς, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1995
2. Paul Ricoeur, Η μνήμη, η ιστορία, η λήθη, μτφρ. Ξ. Κομνηνός, Ινδικτος, Αθήνα 2013
3. Edgar Morin, Αγνοια Μυστήριο, μτφρ. Γ. Καυκιάς, Εκδόσεις του Εικοστού πρώτου, Αθήνα 2018
*Αρχιτέκτoνας, ομότιμος καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr