Είναι αδιανόητο να απαγορεύσεις σε πρωταγωνιστές του φοιτητικού κινήματος και της εξέγερσης του Πολυτεχνείου την πρόσβαση στον χώρο όπου έγραψαν Ιστορία το ’73. Κι όμως αυτό συνέβη!
Στην απόφαση του πρύτανη του ΕΜΠ να επιβάλει μια σειρά από αυταρχικούς περιορισμούς με πρόσχημα τη διατήρηση της «ομαλότητος», ας προσθέσουμε και την άρνησή του να πραγματοποιηθούν εντός του ιστορικού χώρου του Μετσόβιου, στην Αίθουσα Τελετών «Λύσανδρος Καυταντζόγλου», δύο εκδηλώσεις για την παρουσίαση άρτι εκδοθέντων βιβλίων από αγωνιστές εναντίον της χούντας, φοιτητές τού τότε που συνελήφθησαν, βασανίστηκαν και δεινοπάθησαν εκείνα τα άγρια χρόνια, χωρίς να υποχωρήσουν ένα χιλιοστό από το αίτημα για «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία».
Ούτε η εκδήλωση για την παρουσίαση του βιβλίου του Μάκη Μπαλαούρα «Ο τελευταίος τεντιμπόης της χούντας» (εκδ. Θεμέλιο), ούτε και αυτή για την παρουσίαση του συλλογικού τόμου «Τότε και τώρα: Από τη λάμψη του Πολυτεχνείου στο ημίφως του σήμερα – 34 φωνές» (εκδ. Τόπος), με μαρτυρίες και κείμενα 34 μελών μιας παρέας που βίωσε την εξέγερση του Πολυτεχνείου και επανασυνδέθηκε από το ’23 και μετά ως «παρέα της Παρασκευής» που συναντιέται σε καφέ της πόλης, επέτρεψε ο κ. Χατζηγεωργίου να πραγματοποιηθούν εκεί όπου συνέβησαν όλα, αντιπροτείνοντας στη δεύτερη περίπτωση προφορικά (παρά το επίσημο γραπτό αίτημα των «34») ημερομηνίες «ΜΕΤΑ τον τριήμερο εορτασμό». Πόσο θεμιτό όμως είναι να λειτουργεί ο φορέας ενός πεπερασμένου ακαδημαϊκού αξιώματος ως «διαχειριστής» της συλλογικής μνήμης, καθώς και αυτής των πρωταγωνιστών της ίδιας της Ιστορίας, ας το κρίνει καθένας μόνος του.
Στο εξώφυλλο του βιβλίου η ιστορική φωτογραφία της 14ης Φεβρουαρίου του ’73 όταν ο Μάκης Μπαλαούρας ως ένας από τους 11 συλληφθέντες στο «Πρώτο Πολυτεχνείο» είναι κι αυτός που επιλέγει η Ασφάλεια να επιδείξει επίτηδες στον φωτογραφικό φακό, ξυλοδαρμένο
Η εικόνα του εξωφύλλου είναι έργο του Τάση Παπαϊωάννου, μια επιζωγραφισμένη με λαδοπαστέλ φωτογραφία του Niels Schabrod η οποία τραβήχτηκε τον Απρίλιο του 2026 στο Καφέ του Κήπου του Μουσείου, έναν από τους τόπους συνάντησης της «παρέας της Παρασκευής»
Πάντως οι εκδηλώσεις έγιναν, η πρώτη την Τετάρτη στον «Παρνασσό», η δεύτερη την Πέμπτη στο επίσης συνδεδεμένο με το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα Χημείο, στη Σόλωνος. Και κυρίως, τα βιβλία των πρωταγωνιστών των γεγονότων και γράφτηκαν και εκδόθηκαν μαζί με πολλά άλλα αντίστοιχα, φοιτητών του τότε ή ερευνητών της περιόδου, που ήρθαν, πολλαπλάσια, την τελευταία 5ετία για να αντισταθούν για ακόμα μια φορά. Και να απαντήσουν στο ρεύμα μιας αναθεώρησης της Ιστορίας της εξέγερσης του Πολυτεχνείου που, βασισμένη σε μυθεύματα, επιχειρεί να αμφισβητήσει, να παραποιήσει και να διαψεύσει… Ευτυχώς όμως οι πρωταγωνιστές ζουν ανάμεσά μας, ώστε μέσα και από τέτοιες εκδοτικές παρακαταθήκες να αποκαταστήσουν την αλήθεια για τις επόμενες γενιές. Το τόνισε και ως ομιλητής στην παρουσίαση του Μπαλαούρα ο διδάκτωρ Ιστορίας στο ΕΚΠΑ, Δημήτρης Γαρρής, επισημαίνοντας πως «το γνωστό σύνθημα “Το Πολυτεχνείο ζει” έχει και μια πρακτικότερη όψη όσο έχουν διαμορφωτικό ρόλο στον δημόσιο λόγο οι άνθρωποί του». Ο ίδιος όσο και ο συγγραφέας της πολύτιμης μελέτης «Θάνατοι στη χούντα», Δημήτρης Βεριώνης, μάλιστα, εντοπίζοντας τις αρετές του βιβλίου, έδωσαν έμφαση στην παράδοξη για αυτοβιογραφική αφήγηση ιδιότητα το κέντρο βάρους να βρίσκεται στο συλλογικό «εμείς» μιας παρούσας γενιάς.
Κόντρα στους αναθεωρητές
Δεν ήταν τυχαίο ότι στην παρουσίαση του βιβλίου με διοργανωτή τις εξίσου ιστορικές για τον αντιδικτατορικό τους αγώνα εκδόσεις «Θεμέλιο» και παρουσιάστρια τη Γιάννα Παπαδάκου ακούστηκε ο στίχος του Μανόλη Αναγνωστάκη «Εβλεπα τώρα/ Πόσα κρυμμένα τιμαλφή έπρεπε να σώσω/ Πόσες φωλιές νερού να συντηρήσω μέσα στις φλόγες». Ούτε ότι τα τελευταία κεφάλαια στο βιβλίο αφιερώνονται στα «Μυθεύματα των αναθεωρητών της Ιστορίας για την εξέγερση του Πολυτεχνείου», παραθέτοντας τέτοιες απόπειρες με ονοματεπώνυμο και απαντώντας στους ισχυρισμούς με τεκμήρια. Κάπου εκεί είναι μάλιστα που ο Μπαλαούρας, αναφερόμενος στις αυταρχικές εξουσίες, παρατηρεί πως «την επικαιρότητα του Πολυτεχνείου την ξορκίζουν γιατί τους προκαλεί δέος και τρόμο, ιδιαίτερα σε συνθήκες μεγάλων κοινωνικών και οικονομικών κρίσεων (…)».
Ομως και στην παρουσίαση ο αιώνιος φίλος του, συνοδοιπόρος και «εκφωνητής του Πολυτεχνείου», Δημήτρης Παπαχρήστος, επισήμανε αντίστοιχα πως «ο Μάκης διαχειρίζεται πολύ σοφά όσα περνάμε, κόντρα στη μαφία που μας κυβερνά», μπροστά σε ένα κοινό που ανάμεσά του είχε από συναγωνιστές της Αριστεράς και των αγώνων μέχρι τον Παύλο Ασλανίδη, τον πατέρα των Τεμπών.
Ο τίτλος «Ο τελευταίος τεντιμπόης της χούντας» της αυτοβιογραφίας του Μπαλαούρα, που τον συναντά ατίθασο παιδί στα Λεχαινά (είχε πολλά να αφηγηθεί γι’ αυτό ο συντοπίτης και φίλος του, Δ. Νικολάου) και τον αφήνει στη Μεταπολίτευση, κλείνει εξαρχής το μάτι στη «Δίκη των 11». Ο ίδιος, στέλεχος του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος, υπήρξε από τους συντάκτες της «Μελέτης των 12», του 25σέλιδου κειμένου που συνέγραψαν 12 φοιτητές της ΑΣΟΕΕ τον Ιανουάριο του ’73, υπογραμμίζοντας την ανάγκη ακαδημαϊκών ελευθεριών και δημοκρατικής λειτουργίας των πανεπιστημίων.
Το κείμενο μοιράστηκε σε 1.000 αντίτυπα, οι 12 φοιτητές παραπέμφθηκαν στο Πειθαρχικό Συμβούλιο της ΑΣΟΕΕ ώστε να αποβληθούν και στις 5 Φεβρουαρίου, περίπου 1.500 φοιτητές συγκεντρώθηκαν στο προαύλιο της σχολής, διαμαρτυρόμενοι για τη δίωξη, στην πρώτη μεγάλη αντιδικτατορική φοιτητική συγκέντρωση.
Ακολουθούν το «Πρώτο Πολυτεχνείο», η συγκέντρωση και διαμαρτυρία εκεί στις 14/2 ενάντια στον Νόμο 1347 περί υποχρεωτικής στράτευσης των φοιτητών, οι συλλήψεις από την αστυνομία που σπάει το πανεπιστημιακό άσυλο, το ανείπωτο ξύλο και η «Δίκη των 11» συλληφθέντων (συμπεριλαμβανομένου του Μπαλαούρα), με κατηγορητήριο που επικαλούνταν μέχρι και τον περιβόητο νόμο 4000/58 «περί τεντιμποϊσμού». Ακόμα και αυτές τις οριακές εμπειρίες όμως ο ίδιος τις περιγράφει φιλτραρισμένες από το χιούμορ του.
«Γιατί με δέρνατε τόσο;»
Στην παρουσίαση (όπως και στο βιβλίο) θυμήθηκε, π.χ., τους 11 να περιμένουν στην ουρά να έρθει η ώρα τους για να τους σαπίσουν στο ξύλο («δεν ξέραμε το σώμα μας μέχρι που μας ώθησαν στα όριά μας», διαπίστωσε) όσο ένας ασφαλίτης απαιτούσε από τον συγκρατούμενό του, Μάνο Τζανετή, λόγω συνωνυμίας, να τραγουδήσει το ρεπερτόριο του Πάνου Τζανετή: «Τραγούδα ρε!».
Με το ίδιο κατ’ επίφαση ανάλαφρο αλλά και αλύγιστο πνεύμα, ο Μπαλαούρας αυτοβιογραφείται σε 400 σελίδες καταγράφοντας όλη τη δυσκολία μιας ενηλικίωσης σε ένα ζοφερό και αποπνικτικό κλίμα, αλλά και όλες τις χαρές μιας νεότητας που ανακαλύπτει μαζί με τον αγώνα την τέχνη, τις μπουάτ και τα σκυλάδικα, τους μεγάλους ποιητές, τον έρωτα. Αναδεικνύονται έτσι όχι μόνον οι μεγάλοι πρωταγωνιστές, αλλά και η ατμόσφαιρα, ακόμα και οι μικροί λαϊκοί ήρωες, όπως π.χ. η γνωστή ντιζέζ Κλάρα που, τραγουδώντας σε σκυλάδικα της επαρχίας, άλλαζε κατευθείαν το ρεπερτόριο κάθε φορά που έμπαινε στο μαγαζί ο Μπαλαούρας για να τον υποδεχθεί με Μίκη: «Ο δρόμος είναι σκοτεινός ώσπου να σ’ ανταμώσω».
Και στο αντίπαλο στρατόπεδο; Εδώ ανέλαβε η σύντροφος του Μπαλαούρα, Μαρία Ανδρονικίδου, να εξομολογηθεί ως ενδεικτική της δυσκολίας μιας συγγραφικής κύησης δυόμισι χρόνων τα τηλεφωνήματα στους βασανιστές του, όπως τους εντόπισε σε διάφορα σημεία της Ελλάδας: «Είμαι ο Μπαλαούρας. Θέλω να μου πεις: γιατί με δέρνατε τόσο;»
Από την παρουσίαση του βιβλίου «Τότε και τώρα» στο Χημείο
Στο Χημείο με τους 34
Πέμπτη απόγευμα στο Κεντρικό Αμφιθέατρο του Παλαιού Χημείου, με Μίκη και Λοΐζο να παίζει από τα μεγάφωνα και «πηγαδάκια» μιας γοητευτικής αταξίας, ο φοιτητόκοσμος του τότε έχει τώρα λευκά μαλλιά αλλά εξίσου αποφασιστικό αγωνιστικό πνεύμα. Το κίνητρο για τη συγκέντρωση έχει αντίστοιχα να κάνει με το «Τότε και τώρα». Και «από τη λάμψη του Πολυτεχνείου στο ημίφως του σήμερα», το πρώτο που κάνουν οι διοργανωτές (Η «παρέα της Παρασκευής», οι εκδόσεις Τόπος αλλά και η ενδιαφέρουσα φοιτητική πρωτοβουλία «Δίκαιο και Τέχνη» της Νομικής Σχολής του ΕΚΠ) είναι να στηλιτεύσουν το σημερινό βαθύ σκοτάδι, καλώντας τον -συναγωνιστή τους στο αντιδικτατορικό κίνημα- Τάση Παπαϊωάννου να διαβάσει κείμενο («34 φωνές που δεν τις άφησαν ν’ ακουστούν») συλλογής υπογραφών και καταγγελίας της πρυτανικής απόφασης του ΕΜΠ, «με την οποία επιβάλλονται πρωτοφανείς χρονικοί, χωρικοί και τεχνικοί περιορισμοί στις εκδηλώσεις του τριημέρου. Παράλληλα, με προκλητική περιφρόνηση και αγένεια, παρακάμπτονται φορείς όπως ο ΣΦΕΑ και οι φοιτητικοί σύλλογοι που ήταν οι παραδοσιακοί συνδιοργανωτές του εορτασμού.
Εδώ και δεκαετίες, με πολλές μορφές και μέσα, επιχειρείται η διαγραφή της εξέγερσης του Νοέμβρη του ’73 από τη συλλογική ιστορική μνήμη: με τη διαστρέβλωση του νοήματός της, με τη χυδαία συκοφάντηση, με την αποσιώπηση, με την καταφυγή στον ιστορικό αναθεωρητισμό, με την ωμή καταστολή. Φέτος δοκιμάζεται ένας νέος τρόπος: η χρονική και χωρική συρρίκνωση του τριήμερου εορτασμού, ο ασφυκτικός έλεγχος της παρουσίας των νέων και του λαού, η υποχρεωτική αλαλία, η επαναφορά του γύψου της επταετίας. Μια μαύρη σελίδα που φέρει πρυτανική υπογραφή και της μέλλεται να παραδοθεί στην καταισχύνη της Ιστορίας.
Η άρνηση παραχώρησης αίθουσας του ΕΜΠ για την παρουσίαση ενός βιβλίου δεν αποτελεί μόνο προσβολή για τους 34 συγγραφείς του που έζησαν από πρώτο χέρι την τυραννία της χούντας, αλλά και για όλες και όλους που επιλέγουν να μην ξεχνούν, να αντλούν από τους αγώνες τού χθες έμπνευση, δύναμη και γνώση για τους αγώνες του σήμερα», κατέληξε ο κ. Παπαϊωάννου μέσα σε χειροκροτήματα και χέρια που βιάζονταν να συνυπογράψουν. Η προειδοποίηση που πρόσθεσε προφορικά ο κ. Παπαϊωάννου; «Χρόνια επιχειρείται η διαγραφή της εξέγερσης του Πολυτεχνείου από τη συλλογική μνήμη με χυδαία συκοφάντηση και ωμή καταστολή. Φέτος δοκιμάζεται κι ένας νέος τρόπος: η επαναφορά του γύψου της 7ετίας».
Ενα… προεδρικό αυτί
Ο Δημήτρης Ψαρράς, που ανέλαβε μετά να προεδρεύσει στην παρουσίαση, ανακάλεσε γελώντας μια άλλη προεδρία του, 53 χρόνια πριν, στη Γενική Συνέλευση του Συλλόγου Σπουδαστών της Αρχιτεκτονικής (20/1/73, με τα πρακτικά να έχουν αργότερα δημοσιευτεί από τη δημοσιογραφική ομάδα του «Ιού» σε πολύτιμο αφιέρωμα στην «Ελευθεροτυπία»), όταν, συνεννοημένος με τον συμφοιτητή του, Ανδρέα Κούρκουλα, να αγγίξει το αυτί του δίνοντας σήμα για ψηφοφορία επί πρότασης αποχής από τα μαθήματα, προκάλεσε μίνι αναστάτωση γιατί ένα ξαφνικό τσούξιμο στο αυτί μετέφερε το μήνυμα πριν την ώρα του.
Στους ομιλητές και πάλι ο Δημήτρης Βεριώνης, νεότερο μέλος της «παρέας της Παρασκευής», λόγω της μελέτης του εκπροσώπησε μια επόμενη γενιά που ανησυχεί εξίσου για τον αναθεωρητισμό όσο και για την ιστορική λήθη, επισημαίνοντας ότι «η Ιστορία σε προφυλάσσει αν τη γνωρίζεις, αλλά σου επιφυλάσσει δεινά αν την αγνοείς» και υπογραμμίζοντας ότι «53 χρόνια μετά δεν υπάρχει ακόμα μία αναθηματική στήλη με τα ονόματα των νεκρών της εξέγερσης του Πολυτεχνείου».
Καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο ΕΚΠΑ, πρόεδρος των ΑΣΚΙ και των Ιστορικών Αρχείων του ΕΚΠΑ (συμπεριλαμβανομένου του προσβάσιμου στο κοινό κόμβου https://antidiktatorikos.uoa.gr/ του αρχείου Αντιδικτατορικού Αγώνα), ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης πραγματεύτηκε τις ομοιότητες και τις διαφορές του τότε και του τώρα, μίλησε για τη «νέα εποχή του μεγάλου φόβου και της οπισθοδρόμησης σε πράγματα που θεωρούσαμε κεκτημένα», προειδοποίησε με τη σειρά του «αλίμονο στα πανεπιστημιακά ιδρύματα που δεν τιμούν την Ιστορία τους», εντόπισε ως κοινό σημείο των συμμέτοχων στο αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα «τη βαθιά μετασχηματιστική διαδικασία που οδήγησε τους ανθρώπους αυτούς σε νέες ατραπούς στη ζωή τους» και εξήρε τόσο την παρέα της Παρασκευής «για την ανασύσταση μιας συλλογικότητας αναβαπτισμένης στο παρόν» όσο και την παρούσα έκδοση, που ως «βαθύς αναστοχασμός» φανερώνει «άρνηση παραίτησης» και στέλνει ένα μήνυμα κόντρα στον πεσιμισμό της εποχής.
Για όσους «έφυγαν»
Μέλη των «34» και επιμελήτριες της έκδοσης, η Μαριάννα Τζιαντζή και η Χαρά Κορτέση-Δαφέρμου εξήγησαν πώς ξεκίνησαν όλα, πώς η επανασύνδεση με αφορμή τα 50χρονα του Πολυτεχνείου εξελίχθηκε σε παρέα και βαθύ νοιάξιμο για έναν άρρωστο παλιό τους συναγωνιστή, πώς άλλοτε στο γνώριμό τους καφέ του Κήπου στο Αρχαιολογικό Μουσείο και αργότερα αλλού ξαναβρήκαν όχι μόνο το αίσθημα της αλληλεγγύης αλλά και το πείσμα «αντίστασης στη βαρβαρότητα και τις αδικίες του παρόντος». Ο συλλογικός τόμος «Τότε και τώρα» είναι αφιερωμένος «στους συναγωνιστές και τις συναγωνίστριές μας που έχουν φύγει απ’ τη ζωή και που θα ζουν για πάντα στη μνήμη και στις καρδιές μας». Οι ίδιοι όμως επέλεξαν να κλείσουν τη βραδιά με μια προειδοποίηση προς πάσα κατεύθυνση: «Είμαστε ακόμα εδώ και είμαστε ακόμα ζωντανοί».
Τον τόμο «Τότε και τώρα: Από τη λάμψη του Πολυτεχνείου στο ημίφως του σήμερα – 34 φωνές» συνυπογράφουν οι Νάντια Βαλαβάνη, Αχιλλέας Γκέκας, Γιώργος Γκέκας, Ντόρα Γροσμανίδου, Ολύμπιος Δαφέρμος, Γιώργος Δικαιάκος, Γιάννης Ευλογημένος, Γιώργος Χ. Θεοχάρης, Μήτσος Καρακάτσας, Χαρά Κορτέση-Δαφέρμου, Ευτυχία Λεοντίδου, Λίλα Λεοντίδου, Στέλιος Λογοθέτης, Αντώνης Μαούνης, Νίκος Χ. Μαράτος, Δέσποινα Μαρίνου, Νίκος Μιχαλίτσης, Μάκης Μπαλαούρας, Γιάννης Μπεθάνης, Γιάννης Νισταζάκης, Γιώργης Α. Οικονομόπουλος, Γιώργος Ν. Οικονόμου, Στέφανος Πάντος-Κίκκος, Τάσης Παπαϊωάννου, Ευτυχία Ροδοπούλου, Εύη Τζανεττή, Μαριάννα Τζιαντζή, Γιάννης Τόλιος, Νίκη Τρουλλινού, Ζέλα Φυκούρα, Βασίλειος Χριστόπουλος, Αρτέμης Ψαρομήλιγκος, Δημήτρης Ψαρράς, Αλκμήνη Ψιλοπούλου.
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr