Η Αθήνα, σαν τον Ιανό, έχει δύο πρόσωπα: εκείνο των επιμελημένων και φροντισμένων προσόψεων και το άλλο των εσωτερικών ακαλύπτων στα οικοδομικά τετράγωνα.
Τα συνεχή κτιριακά μέτωπα διαμορφώνουν τα όρια μιας συμπαγούς μάζας, την οποία αντικρίζουμε περπατώντας κατά μήκος των στενών δρόμων. Ωρες ώρες, οι δρόμοι αυτοί φαντάζουν με ανήλιαγα φαράγγια που σκίζουν τον αστικό ιστό, καθώς οι κορυφογραμμές των πολυκατοικιών ακολουθούν πιστά το ανεβοκατέβασμα του φυσικού ανάγλυφου.
Οι τυποποιημένες όψεις της εργολαβικής αντιπαροχής επαναλαμβάνονται παντού: σε λεωφόρους, πλατείες, πάρκα και σοκάκια. Στενά μπαλκόνια τεμαχίζουν σε οριζόντιες, ισοϋψείς «φέτες» τη μάζα των πολυώροφων πολυκατοικιών, οι οποίες στέκουν η μία δίπλα στην άλλη, κολλητά, σε μια συνεχή επαλληλία μεσοτοιχιών. Μια βαρετή επανάληψη του ίδιου μοντέλου, η οποία οδηγεί σε μια αδιάφορη ομοιομορφία, σε μια μονοτονία που ισοπεδώνει κάθε ιδιαιτερότητα, ταυτίζοντας τελικά τις γειτονιές μεταξύ τους.
Δύσκολα ξεχωρίζεις το ένα κτίριο από το άλλο, καθώς μόνο το χρώμα ή το υλικό της πρόσοψης τα διαχωρίζει. Ελάχιστες είναι οι διαφοροποιήσεις του αρχιτεκτονικού λεξιλογίου τους, το οποίο ομαδοποιείται ανά ιστορική περίοδο και ανάλογα με τον εκάστοτε ισχύοντα Γενικό Οικοδομικό Κανονισμό (ΓΟΚ). Τα ανοίγματα στις όψεις, το είδος των μπαλκονιών, το βάθος των έρκερ, αλλά και η διαμόρφωση των εισόδων στα ισόγεια είναι τα μόνα στοιχεία που δίνουν κάποιες πληροφορίες για την εποχή που χτίστηκαν.
Κι όμως, πίσω από αυτή τη συνεχή, αδιαπέραστη δημόσια βιτρίνα κρύβεται η αθέατη πλευρά της πόλης. Οι εσωτερικοί ακάλυπτοι χώροι, ένα δίκτυο από τσιμεντένιες αυλές και στενούς φωταγωγούς, συνθέτουν ένα παράλληλο, εσωστρεφές σύμπαν. Εκεί, μακριά από το βλέμμα του περαστικού, η τυποποίηση δίνει τη θέση της σε μια άναρχη καθημερινότητα, όπου οι πίσω όψεις των κτιρίων αποκαλύπτουν την πραγματική, ανεπιτήδευτη ζωή των κατοίκων της.
Σε αντίθεση με τα συνεχή επίπεδα των προσόψεων, στους ακαλύπτους επικρατεί η κυριαρχία της ατίθασης τεθλασμένης επιφάνειας. Λευκές σοβατισμένες μεσοτοιχίες υψώνονται σε όλο το ύψος των κτιρίων, ενώ τα μικρά μπαλκόνια των βοηθητικών χώρων ίσα που χωρούν τα απαραίτητα είδη καθαρισμού. Παραθυράκια σαν πολεμίστρες, διάσπαρτα εδώ κι εκεί, παρακάμπτουν κάθε αρχιτεκτονικό κανόνα. Ισως ακριβώς γι’ αυτό οι χώροι αυτοί παρουσιάζουν συχνά μεγαλύτερο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον από τον επιμελή σχεδιασμό των προσόψεων των δρόμων.
Ο σφυγμός της καθημερινότητας των κατοίκων χτυπά στο εσωτερικό των τετραγώνων, εκεί που αναπνέει ουσιαστικά το σώμα του χτισμένου. Απλωμένες μπουγάδες, τέντες που κατεβαίνουν σαν ματοτσίνορα σκιάζοντας τα δωμάτια, καμινάδες κάθε λογής, κλιματιστικά και σωληνώσεις που σκαρφαλώνουν στους τοίχους σαν αναρριχώμενα φυτά. Οι πίσω όψεις κουβαλούν πάνω τους ό,τι δεν χωρούν οι όψεις των δρόμων ή ό,τι δεν αρμόζει στην υποτιθέμενη «επισημότητά» τους.
Χώροι σκιεροί και απόμακροι, στους οποίους δεν δίνουμε τη σημασία που τους πρέπει. Τους κοιτάμε «αφ’ υψηλού» και σπανίως τους επισκεπτόμαστε στο επίπεδο του εδάφους. Πρόκειται για κοινόχρηστους χώρους -χώρους τελικά χωρίς χρήση και λειτουργία-, υπολείμματα του άχτιστου που απλώς περίσσεψαν, μοιάζοντας με ρωγμές στην παχύσαρκη αστική μάζα. Ξεχασμένοι, αφρόντιστοι και θλιβεροί έτσι όπως στέκουν μέσα στην εγκατάλειψη, είναι εντούτοις τόσο σημαντικοί για τη ζωή της πόλης, καθώς κρύβουν συχνά μια αναπάντεχη μαγεία, μια μυστηριώδη γοητεία, σαν ένα δικό τους, αποκλειστικό μυστικό.
Μέσα σε αυτούς τους αστικούς σωλήνες, τους στενόμακρους φωταγωγούς της πυκνής συνύπαρξης αντηχούν τραγούδια από το ραδιόφωνο, η γειτόνισσα που σιγοτραγουδά, μια τηλεόραση που μεταδίδει κάποιον ποδοσφαιρικό αγώνα, φωνές, αλλά και ψίθυροι. Ηχοι που φτάνουν σαν μακρινός απόηχος της πραγματικής και όχι της εικονικής ζωής των κατοίκων. Ο ακάλυπτος «αποκαλύπτει» το αληθινό, καθημερινό μας πρόσωπο· δεν αποκρύπτει, φανερώνει.
Ενώ η ζωή στους υπαίθριους δημόσιους χώρους πληροφορεί για το κοινωνικό γίγνεσθαι της πόλης, όπου το ανθρωπομάνι των περαστικών συναντιέται, ενημερώνεται για τα τελευταία συμβάντα, κινείται στους ρυθμούς της, μέσα στον ακάλυπτο επικρατεί μια εντελώς διαφορετική συνθήκη. Εδώ, στον χώρο που συνέχεται με εκείνον της διπλανής, αλλά και της απέναντι πολυκατοικίας, αναπτύσσεται η εσωτερική ζωή του τετραγώνου – εκεί όπου διασταυρώνονται οι ζωές των ανθρώπων. Ο ακάλυπτος χώρος λειτουργεί τελικά ως ένας ιδιότυπος, ζωντανός κοινωνικός πυκνωτής.
Σε αυτή την κρυφή γεωμετρία, η Αθήνα αποκαλύπτει τον αληθινό της εαυτό: μια πόλη που ισορροπεί ανάμεσα στην αυστηρή δημόσια τάξη του δρόμου και την αυθόρμητη, γοητευτική αταξία του εσωτερικού της κόσμου, ενός κόσμου που στέκει αθέατος, εσωστρεφής, απόμακρος κι όμως τόσο ζωντανός στην καθημερινότητα των κατοίκων της. Το «πίσω» μετατρέπεται άξαφνα στο «μέσα», αποτελώντας την καρδιά του κάθε οικοδομικού τετραγώνου.
*Αρχιτέκτoνας, ομότιμος καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr