Το φετινό καλοκαίρι μάς φέρνει αντιμέτωπους με ένα οδυνηρό παράδοξο. Στην Ευρώπη, η παρατεταμένη ζέστη και η ξηρασία τροφοδοτούν τεράστιες πυρκαγιές, οδηγώντας στην εκκένωση πόλεων και τουριστικών προορισμών. Η φύση κατασπαράζεται και τα πλάσματά της τρέχουν πανικόβλητα να βρουν τον δρόμο της σωτηρίας. Στην Ασία, ακραίες βροχοπτώσεις, πλημμύρες και κατολισθήσεις στοιχίζουν ανθρώπινες ζωές και καταστρέφουν σπίτια και καλλιέργειες, ενώ στη χώρα μας, για μια ακόμη χρονιά, ο βωμός της θυσίας δέχτηκε κι άλλους ανθρώπους που έχασαν τη ζωή τους, αντιμετωπίζοντας τις φλόγες, την ώρα του καθήκοντος. Την ίδια ώρα, αεροδρόμια, λιμάνια και θέρετρα σφύζουν από ζωή. Ο σύγχρονος άνθρωπος αναζητά απεγνωσμένα την καλοκαιρινή του απόδραση μέσα σε έναν κόσμο που φλέγεται και βυθίζεται.
Οι καταστροφές αυτές δεν αποτελούν μονάχα φυσικά συμβάντα· αντανακλούν τα συμπτώματα ενός πολιτισμού που έχει διαταράξει τη σχέση του με τη φύση, επειδή πρώτιστα έχει διαταράξει τη σχέση του με τον εσωτερικό του κόσμο.
Μέσα από μια συνθετική – ψυχοκοινωνική οπτική, το περιβάλλον μας δεν στέκει ξέχωρο και αυτόνομο, αλλά καθρεφτίζει τον τρόπο που υπάρχουμε, σχετιζόμαστε, επιθυμούμε και οργανώνουμε τις κοινωνίες μας.
Όταν το εσωτερικό κενό γίνεται καταναλωτική απόδραση
Ο σύγχρονος άνθρωπος ζει αποκομμένος από τις βαθύτερες ανάγκες του. Η μοναξιά, η ανασφάλεια και η συναισθηματική του παραμέληση παράγουν ένα μεγάλο υπαρξιακό κενό· κενό, το οποίο αντί να το αναγνωρίσουμε, επιχειρούμε να το επικαλύψουμε με μια διαρκή και ακόρεστη κατανάλωση προϊόντων. Μετατρέψαμε, συνεπώς, τα υλικά αγαθά και τις απολαύσεις σε σανίδες της ψυχικής μας σωτηρίας. Η κατανάλωση γίνεται, επομένως, παυσίλυπο και η συσσώρευση πλούτου ασπίδα απέναντι στην αβεβαιότητα, ενώ ταυτόχρονα λειτουργεί ως μέσο απόδειξης της προσωπικής μας αξίας. Η ανακούφιση, όμως, μέσα από αυτήν την οδό μέλλει να αποδειχτεί πρόσκαιρη, αφού η αιτία του πόνου μένει απωθημένη και απρόσιτη.
Σε αυτήν ακριβώς εδράζεται το παράδοξο των διακοπών. Δεν ενοχοποιείται η απόλαυση ούτε η ανάγκη μας να ξεκουραστούμε, να χαρούμε και να συναντήσουμε άλλους τόπους και ανθρώπους. Το ζήτημα της οπτικής μας αναδύεται όταν «καταναλώνουμε» την ανάπαυση και τη μετατρέπουμε σε απόδραση για να μην αισθανθούμε βαθύτερα. Τότε ο προορισμός γίνεται προϊόν, η εμπειρία επίδειξη και η ευτυχία μια φωτογραφία που πρέπει αμέσως να αναρτηθεί στο διαδίκτυο, προτού αντικατασταθεί από την επόμενη.
Μέσα από αυτήν τη στάση, γεννιέται ένας φαύλος κύκλος υπεραναπλήρωσης· ένας τρόπος ζωής που μας εξαντλεί, δημιουργώντας την ανάγκη να αποδράσουμε από αυτόν· και για να αποδράσουμε, καταφεύγουμε στους ίδιους μηχανισμούς υπερκατανάλωσης που τον οικοδόμησαν και τον συντηρούν: περισσότερες μετακινήσεις, περισσότερες αγορές, εκμετάλλευση τόπων και φυσικών πόρων. Αναζητούμε έναν ιδιωτικό παράδεισο, ενώ η συλλογική μας κατοικία παραδίδεται στις φλόγες και στην άβυσσο.
Η διαρκής υπερδιέγερση που συνοδεύει αυτή τη συμπεριφορά μοιάζει να μας προστατεύει, φαινομενικά, από τη σιωπή μέσα στην οποία θα ακούγαμε τον φόβο, την ενοχή και την ευθύνη μας. Έτσι, οι εικόνες της καταστροφής μετατρέπονται εύκολα σε θέαμα ανάμεσα σε κρατήσεις και αναρτήσεις. Το επαναλαμβανόμενο θέαμα των καταστροφών μάς μουδιάζει, προκαλώντας την ηθική αποδέσμευση: όσο η καταστροφή δεν ακυρώνει τα ιδιωτικά μας σχέδια, η ευθύνη μοιάζει να ανήκει κάπου αλλού.
Από το άτομο στους θεσμούς: ο «ανδρικός» κώδικας της επικυριαρχίας και της επίτευξης
Στον πυρήνα αυτού του μοντέλου συναντάμε και έναν συγκεκριμένο κώδικα ανδρικής διαπαιδαγώγησης. Για αιώνες, οι πόλεμοι, το χρέος προς την οικογένεια και, αργότερα, ο σκληρός εργασιακός ανταγωνισμός έμαθαν τον άνδρα να καταπνίγει τα συναισθήματά του και την ανάγκη του για φροντίδα. Η αξία του, κατά συνέπεια, ταυτίστηκε με τη δύναμη, την επιτυχία, το χρήμα και την κατάκτηση, ενώ το εσωτερικό του κενό επιχειρήθηκε να καλυφθεί με εξωτερικά αποκτήματα αλλά και θέσεις ή εμπειρίες κύρους.
Κατ’ επέκταση, όταν αυτό το πρότυπο περνά από το άτομο στους θεσμούς, η φύση αντιμετωπίζεται, με την ίδια λογική, ως αντικείμενο και καθίσταται πεδίο ελέγχου, κατάκτησης και απόδοσης. Η ανάπτυξη μετριέται με αριθμούς και η καταστροφή οικοσυστημάτων καταγράφεται ως παράπλευρο κόστος· ως μια «αναγκαία θυσία» για να εξυπηρετηθούν τα δικά μας ελλείμματα. Πολλοί ηγέτες, μαστιζόμενοι από τα παραπάνω ελλείμματα, τα παραγόμενα από τον «ανδρικό» τρόπο, αδυνατούν να λειτουργήσουν ως υπεύθυνοι ταγοί και φροντιστές της παγκόσμιας κοινότητας. Αναλώνονται σε διακηρύξεις «πράσινης ανάπτυξης», την ώρα που αποφεύγουν να πάρουν αποφάσεις που θα περιόριζαν την αλόγιστη κατασπατάληση πόρων και την εμπορευματοποίηση αγαθών, καθώς συγκρούονται με τα ισχυρά εξωτερικά συμφέροντα και τα ακόμα ισχυρότερα εσωτερικά και ασυνείδητά τους κίνητρα. Παράλληλα, ο πολίτης, νιώθοντας μικρός, ασήμαντος και ανήμπορος, όπως διδάχθηκε να νιώθει, επιλέγει σταθερά να απέχει από τα κοινά, πεπεισμένος ότι «τίποτα δεν πρόκειται να αλλάξει» και, αποποιούμενος την ευθύνη, αναζητά αντικαταθλιπτική διέξοδο στην κατανάλωση.
Η θηλυκή αρχή πέρα από το φύλο
Η παραπάνω διαπίστωση δεν ενοχοποιεί συλλήβδην τους άνδρες ούτε εξιδανικεύει τις γυναίκες. Το καταστροφικό μοντέλο μπορεί να αναπαραχθεί από κάθε φύλο. Μετά τα κοινωνικά κινήματα των τελευταίων δεκαετιών και τη χειραφέτηση, άλλωστε, και η γυναίκα ακολουθεί, όλο και συχνότερα, αυτόν τον μονοσήμαντο, παραδοσιακά «ανδρικό» δρόμο, αφού αναγκάστηκε να υιοθετήσει τον κυρίαρχο κώδικα, προκειμένου να επιβιώσει και να αναγνωριστεί μέσα στους καθιερωμένους θεσμούς. Ωστόσο, σταθερά, συνεχίζω να υποστηρίζω ότι η σωτηρία του πλανήτη είναι «γένους θηλυκού». Δεν εννοώ, όμως, τη γυναίκα ως φύλο. Αναφέρομαι στη θηλυκή αρχή ως ενδοψυχική και πολιτισμική ποιότητα: στην ενσυναίσθηση, στη συναισθηματική εγγύτητα, στη συνεργασία, στη φροντίδα και στη διατήρηση της ζωής. Ποιότητες που υπάρχουν σε όλους μας, αλλά ο πολιτισμός μας και οι κοινωνικές μας κατασκευές τις υποτίμησαν ως αδύναμες και τις περιόρισαν ασφυκτικά στην ιδιωτική σφαίρα.
Οι πυρκαγιές της Ευρώπης και οι πλημμύρες της Ασίας, ως εκ τούτου, μας επιστρέφουν τη δική μας εικόνα. Το κυρίαρχο ερώτημα δεν είναι αν και πού θα πάμε διακοπές, αλλά από τι προσπαθούμε να διαφύγουμε και ποιο τίμημα πληρώνει η Γη, η μεγάλη μας μητέρα, για αυτή τη διαφυγή.
Η Λύση του Συγκερασμού: από την κυριαρχία και την κατανάλωση στη φροντίδα
Η λύση, ωστόσο, δεν εντοπίζεται στην απερίσκεπτη, ευκαιριακή και απόλυτη αντικατάσταση της ανδρικής πλευράς από τη γυναικεία, αλλά στην εναρμόνιση και στον συγκερασμό τους. Ο ολοκληρωμένος άνθρωπος, εξάλλου, συνδυάζει τον δυναμισμό με την ευαισθησία, τη λογική με το συναίσθημα, την αποφασιστικότητα με τη συμπόνια. Δεν αρνείται τη δύναμή του, αλλά της δίνει καινούργιο νόημα. Τη χρησιμοποιεί όχι για να κυριαρχήσει, αλλά για να προστατεύσει, να δημιουργήσει, να θέσει όρια στην απληστία και να αναλάβει την ευθύνη των επόμενων γενεών.
Σε κοινωνικό επίπεδο, αυτός ο συγκερασμός ταυτίζεται με πολιτικές που θέτουν τη ζωή πάνω από το πρόσκαιρο κέρδος: πρόληψη των καταστροφών, προστασία των δασών και των υδάτων, βιώσιμο τουρισμό και ανθεκτικές, αειφόρες και συμμετοχικές κοινότητες. Σε ατομικό επίπεδο, επίσης, προβάλλει την αναγκαιότητα να αναζητήσουμε την πληρότητα, όχι στην κατανάλωση, στην πολυτέλεια και στα πολύχρωμα διαδικτυακά παράθυρα, αλλά, με σεβασμό, στη φύση και στις ρίζες μας, στην αληθινή ανθρώπινη σχέση, στη δημιουργικότητα, στη συλλογικότητα και στην ουσιαστική ψυχική ανάταση.
Όσο συνεχίζουμε να μετράμε την ευτυχία μας με υλικά αγαθά οι φωτιές και οι πλημμύρες θα μας υπενθυμίζουν την αλήθεια. Η σωτηρία του πλανήτη θα γίνει πράγματι γένους «θηλυκού» και η πραγματική ευτυχία θα επέλθει όταν συμφιλιωθούμε με τη συναισθηματική μας πλευρά, την καλύψουμε και μετατρέψουμε την ανάγκη για κυριαρχία και επίπλαστη υλική ασφάλεια σε αέναη δύναμη φροντίδας.
*Ψυχολόγος MSc – Ψυχοθεραπεύτρια, Οικογενειακή Θεραπεύτρια (ECP), Θεραπεύτρια Guided Imagery and Music (GIM), Πρόεδρος & Επιστημονική Υπεύθυνη του Κέντρου Συστημικής Ψυχοθεραπείας και Έρευνας (ΚΕ.ΣΥ.Ψ.Ε.).
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr