Ο καθηγητής Μανόλης Κογεβίνας μιλά στην «Εφ.Συν.» για τη θερμική καταπόνηση που είναι πολύ πιο επικίνδυνη απ’ όσο δείχνουν οι καταγεγραμμένοι θάνατοι από θερμοπληξία, ενώ αναδεικνύει τη στενή σχέση ανάμεσα στην κλιματική κρίση και τις κοινωνικές ανισότητες.
Και επισημαίνει ότι η απάντηση βρίσκεται πρωτίστως στην πρόληψη: στην προσαρμογή των πόλεων, στην προστασία των ευάλωτων πολιτών και των εργαζομένων και στην ενσωμάτωση της κλιματικής προσαρμογής στον σχεδιασμό της δημόσιας υγείας.
Μιλάμε πλέον για ένα «νέο ελληνικό καλοκαίρι» από πλευράς δημόσιας υγείας; Τι έχει αλλάξει τα τελευταία χρόνια ως προς τη συχνότητα και την ένταση της έκθεσης του πληθυσμού σε ακραία ζέστη και άλλους περιβαλλοντικούς κινδύνους;
Ναι, πιστεύω ότι ο όρος αποτυπώνει σωστά τη νέα πραγματικότητα. Δεν αλλάζει μόνο η μέση θερμοκρασία, αλλάζει η συχνότητα, η διάρκεια και η ένταση των ακραίων φαινομένων. Οι καύσωνες είναι πλέον πιο παρατεταμένοι, οι νύχτες παραμένουν θερμές, ενώ αυξάνεται και η πιθανότητα πυρκαγιών μεγάλης έκτασης.
Για παράδειγμα στην Αθήνα ο αριθμός των ημερών με ακραία ζέστη (άνω των 35°C) προβλέπεται να τριπλασιαστεί έως το 2050, αυξανόμενος από περίπου 9-10 ημέρες το χρόνο σε σχεδόν 30 ημέρες ετησίως. Πόλεις όπως η Θεσσαλονίκη, η Λάρισα και η Πάτρα προβλέπεται να καταγράψουν 15 έως 20 επιπλέον ημέρες άνω των 35°C ετησίως έως το 2050. Τα καλοκαιρινά κύματα καύσωνα, που φτάνουν σε μέγιστες θερμοκρασίες ημέρας από 40°C έως 45°C, θα γίνουν σημαντικά πιο συχνά. Και φυσικά υπάρχει και το φαινόμενο της «αστικής θερμικής νησίδας». Τα πυκνοδομημένα κέντρα από τσιμέντο στις μεγάλες πόλεις μπορούν να καταγράψουν θερμοκρασίες επιφάνειας πολύ υψηλότερες και θερμοκρασίες αέρα αρκετούς βαθμούς υψηλότερες σε σύγκριση με τις γύρω αγροτικές περιοχές κατά τη διάρκεια των καυσώνων. Το ουσιαστικό όμως είναι ότι αυτή η νέα πραγματικότητα μεταφράζεται σε περισσότερες εισαγωγές στα νοσοκομεία, περισσότερους πρόωρους θανάτους και μεγαλύτερη επιβάρυνση του συστήματος υγείας.
Τι γνωρίζουμε σήμερα για την επίδραση των καυσώνων στη νοσηρότητα και τη θνησιμότητα στην Ελλάδα; Ποιοι άνθρωποι κινδυνεύουν περισσότερο και υπάρχουν επιπτώσεις που εξακολουθούμε να υποτιμούμε;
Τα επιστημονικά δεδομένα είναι εξαιρετικά ισχυρά εδώ και πολλά χρόνια. Οι καύσωνες αυξάνουν τόσο τη νοσηρότητα όσο και τη θνησιμότητα, ιδιαίτερα από καρδιαγγειακά και αναπνευστικά νοσήματα, αλλά και από πολλές άλλες παθήσεις. Αυξάνουν για παράδειγμα τα εργατικά ατυχήματα. Η κλιματική αλλαγή και οι καύσωνες έχουν σημαντικές επιπτώσεις σε κάθε κοινωνία. Σε μία από τις γηραιότερες χώρες της Ευρώπης, όπως η Ελλάδα, οι επιπτώσεις αυτές είναι ακόμη μεγαλύτερες.
Μία από τις ερευνητικές ομάδες στο κέντρο μου (ISGlobal, Βαρκελώνη) έχει παραδώσει τις πιο ολοκληρωμένες εκτιμήσεις για τις επιπτώσεις του καύσωνα. Τα ευρήματά τους κατατάσσουν σταθερά την Ελλάδα στην κορυφή ή κοντά στην κορυφή της Ευρώπης όσον αφορά τα ποσοστά θνησιμότητας από τη ζέστη ανά κάτοικο. Για παράδειγμα το καλοκαίρι του 2022 η Ελλάδα κατέγραψε το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό θνησιμότητας λόγω ζέστης στην Ευρώπη με 280 θανάτους ανά εκατομμύριο κατοίκων (πίσω από την Ιταλία), που αντιστοιχεί σε περισσότερους από 3.090 συνολικά πρόωρους θανάτους. Παρόμοια εικόνα παρατηρήθηκε και τα επόμενα δύο καλοκαίρια, με την Ελλάδα να παραμένει μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών με τη μεγαλύτερη θνησιμότητα που αποδίδεται στη ζέστη. Είναι σημαντικό να γίνει αντιληπτό ότι μόνο ένα μικρό ποσοστό των θανάτων από τους καύσωνες οφείλεται άμεσα σε θερμοπληξία. Αντίθετα, η θερμική καταπόνηση λειτουργεί ως σοβαρός πολλαπλασιαστής κινδύνου προκαλώντας θανατηφόρα καρδιαγγειακή, αναπνευστική και μεταβολική ανεπάρκεια σε ευάλωτα άτομα.
Οι πιο ευάλωτοι είναι οι ηλικιωμένοι, όσοι έχουν χρόνια νοσήματα, τα μικρά παιδιά, οι έγκυες γυναίκες και όσοι λαμβάνουν ορισμένες φαρμακευτικές αγωγές. Υπάρχει μια ομάδα που συχνά υποτιμούμε, οι εργαζόμενοι που εργάζονται σε εξωτερικούς χώρους.
Οι οικοδόμοι, οι αγρότες, οι εργαζόμενοι στην καθαριότητα, οι διανομείς και οι πυροσβέστες εκτίθενται συχνά σε συνθήκες που μπορούν να επηρεάσουν την υγεία και την ασφάλειά τους.
Καύσωνας, ατμοσφαιρική ρύπανση και καπνός από τις πυρκαγιές συχνά εμφανίζονται ταυτόχρονα. Τι σημαίνει αυτή η πολλαπλή έκθεση για τον ανθρώπινο οργανισμό; Είναι το συνολικό φορτίο μεγαλύτερο από αυτό που αντιλαμβανόμαστε εξετάζοντας κάθε κίνδυνο ξεχωριστά;
Στην πραγματική ζωή οι άνθρωποι δεν εκτίθενται σε μόνο έναν περιβαλλοντικό παράγοντα. Εκτίθενται ταυτόχρονα στη ζέστη, στην ατμοσφαιρική ρύπανση, στον καπνό από τις πυρκαγιές, στον θόρυβο, στην έλλειψη ύπνου λόγω υψηλών νυχτερινών θερμοκρασιών, πολλές φορές σε ψυχοκοινωνικό στρες και μερικές φορές σε μολυσματικές ασθένειες. Στον οργανισμό μας αυτές οι εκθέσεις δεν λειτουργούν ανεξάρτητα, συχνά αλληλεπιδρούν αυξάνοντας τη συνολική επιβάρυνση.
Γι’ αυτό και η δημόσια υγεία δεν μπορεί να αντιμετωπίζει κάθε περιβαλλοντικό κίνδυνο ξεχωριστά. Για παράδειγμα οι παρατεταμένα υψηλές θερμοκρασίες ευνοούν τη γεωγραφική εξάπλωση και παρατείνουν την περίοδο κατά την οποία μπορεί να υπάρξει μετάδοση για παθογόνους οργανισμούς που αφορούν την Ελλάδα, όπως ο Ιός του Δυτικού Νείλου και ο Δάγκειος Πυρετός. Οι παρατεταμένοι καύσωνες επιδεινώνουν άμεσα τις συνθήκες εκδήλωσης και εξάπλωσης πυρκαγιών στην Ελλάδα, αυξάνοντας ταυτόχρονα την έκθεση του πληθυσμού σε αιωρούμενα σωματίδια και καπνό που επιβαρύνουν περαιτέρω τις αναπνευστικές και καρδιακές παθήσεις.
Τα υψηλά ποσοστά αστικοποίησης στις ελληνικές πόλεις παγιδεύουν τη θερμότητα κατά τη διάρκεια της νύχτας, εμποδίζοντας τη νυχτερινή αποκατάσταση του οργανισμού και επιδεινώνοντας τις επιπτώσεις στην υγεία που σχετίζονται με την απώλεια ύπνου.
Η κλιματική κρίση πλήττει όλους, αλλά όχι όλους το ίδιο. Πόσο σημαντικοί είναι παράγοντες όπως η ηλικία, το εισόδημα, η ποιότητα της κατοικίας, η γειτονιά και η εργασία σε εξωτερικό χώρο για τον πραγματικό κίνδυνο που αντιμετωπίζει κάποιος;
Ο καύσωνας είναι το φυσικό φαινόμενο, η ευαλωτότητα είναι κοινωνικό χαρακτηριστικό. Η κλιματική κρίση είναι ταυτόχρονα και κρίση κοινωνικών ανισοτήτων τόσο παγκόσμια όσο και σε κάθε χώρα.
Δύο άνθρωποι που ζουν στην ίδια πόλη μπορεί να βιώνουν εντελώς διαφορετικό επίπεδο κινδύνου όταν έχουμε έναν καύσωνα. Κάποιος που διαθέτει καλά μονωμένο σπίτι, κλιματισμό και δυνατότητα να εργαστεί από το σπίτι προστατεύεται πολύ περισσότερο από έναν ηλικιωμένο που ζει μόνος σε ένα διαμέρισμα χωρίς κλιματισμό ή από έναν εργαζόμενο που περνά οκτώ ή παραπάνω ώρες στον ήλιο. Η ποιότητα της κατοικίας, η πρόσβαση σε πράσινους χώρους, η οικονομική δυνατότητα, η γειτονιά όπου ζούμε και το είδος της εργασίας είναι καθοριστικοί παράγοντες υγείας και κοινωνικών ανισοτήτων στην υγεία.
Αν έπρεπε να αλλάξουμε τρία πράγματα στην Ελλάδα μέσα στα επόμενα χρόνια για να προστατεύσουμε την υγεία από την κλιματική κρίση, ποια θα ήταν; Είμαστε επαρκώς προετοιμασμένοι ή εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε καύσωνες, πυρκαγιές και ατμοσφαιρική ρύπανση κυρίως ως έκτακτα περιστατικά;
Πρώτον, να περάσουμε από την αντίδραση στην πρόληψη. Ξέρουμε καλά ποιοι είναι οι ευάλωτοι πολίτες και θα πρέπει να ενεργοποιούνται σχέδια προστασίας πριν από τον καύσωνα και όχι κατά τη διάρκειά του. Αυτό αφορά τόσο γενικότερα μέτρα όσο και τις υπηρεσίες υγείας.
Δεύτερον, να προσαρμόσουμε τις πόλεις μας. Περισσότερο πράσινο, σκίαση, ψυχρά υλικά, καλύτερη μόνωση των κατοικιών και δημόσιοι δροσεροί χώροι μπορούν να μειώσουν σημαντικά τις επιπτώσεις του καύσωνα.
Τρίτον, να ενισχύσουμε την προστασία των εργαζομένων. Η κλιματική αλλαγή είναι και ζήτημα επαγγελματικής υγείας. Χρειάζονται σαφείς κανόνες για την εργασία σε συνθήκες καύσωνα, καλύτερη επιτήρηση και προσαρμογή των ωραρίων όπου είναι απαραίτητο.
Θα έλεγα ότι στην Ελλάδα έχουμε κάνει θετικά βήματα τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα στα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης για καύσωνες. Ωστόσο εξακολουθούμε σε μεγάλο βαθμό να αντιμετωπίζουμε τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής ως έκτακτα περιστατικά. Η πραγματική πρόκληση είναι να ενσωματώσουμε την κλιματική προσαρμογή σε όλες τις πολιτικές δημόσιας υγείας. Η επιστήμη μας δείχνει ότι μεγάλο μέρος των επιπτώσεων μπορεί να προληφθεί. Δεν είμαστε ανίσχυροι απέναντι στην κλιματική αλλαγή.
Όμως χρειάζεται να περάσουμε από τη διαχείριση της κρίσης στον σχεδιασμό της πρόληψης.
Μανόλης Κογεβίνας, MD, PhD, ομότιμος καθηγητής Επιδημιολογίας στο Ινστιτούτο Παγκόσμιας Υγείας της Βαρκελώνης (ISGlobal)
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr