Από μία άποψη, η σύγχρονη εποχή αρχίζει κατά την περίοδο από το 1922 έως το 1933 – από τότε δηλαδή που ο φασισμός και ο ναζισμός άρχισαν να είναι κυρίαρχοι στην Ιταλία και στη Γερμανία αντίστοιχα.
Νομίζω ότι θα μπορούσαμε να δεχτούμε κάτι τέτοιο, αν συμφωνήσουμε ότι η διάκριση μεταξύ νεωτερικότητας και σύγχρονης εποχής συνίσταται στο ότι η δεύτερη δεν είναι παρά η ιστορική δοκιμασία των προϋποθέσεων της πρώτης. Και ότι η πρώτη δεν είναι απλώς μια ιστορική περίοδος, την έναρξη της οποίας όλοι, με λίγο-πολύ αυθαίρετο τρόπο, τοποθετούν κάπου μεταξύ Αναγέννησης και Βιομηχανικής Επανάστασης, αλλά μια κοινωνική, πολιτική και διανοητική κατάσταση που συναντάμε στην ιστορία της Δύσης και που ορίζεται επί τη βάσει του πλέγματος λόγων και πρακτικών που συναποτελούν τον Διαφωτισμό.
Η ιστορική δοκιμασία των προϋποθέσεων της νεωτερικότητας ως κατάστασης Διαφωτισμού, από την επικράτηση του φασισμού και του ναζισμού κι έπειτα, ποτέ δεν έπαψε να ισχύει. Ακόμη και μετά την ήττα του χιτλερικού ναζισμού στο τέλος του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου, η έμπρακτη αμφισβήτηση των κοινωνικο-πολιτικών και ιδεολογικών προϋποθέσεων του Διαφωτισμού πάντοτε απειλούσε τις δυτικές χώρες: είτε με τη μορφή νεο-φασιστικών, νεο-ναζιστικών και ακροδεξιών εν γένει οργανώσεων και κινημάτων, είτε με τη μορφή στρατιωτικών δικτατοριών που είχαν ως -υπόρρητο, έστω- πρότυπο τη φασιστική Ιταλία και τη ναζιστική Γερμανία. Η όλη θεωρητική συζήτηση περί «μετα-νεωτερικότητας» αγνοεί το γεγονός ότι, στο εσωτερικό της νεωτερικότητας και πολύ πριν από τη λεγόμενη «μετα-νεωτερική» εποχή, υπήρξε και εξακολουθεί να υπάρχει μια πρακτική αμφισβήτησή της πολύ πιο κρίσιμα απειλητική απ’ όσο η «δυσπιστία απέναντι στις μεγάλες αφηγήσεις».
Υπ’ αυτή την έννοια, η 4η Αυγούστου 1936 σηματοδοτεί την έναρξη της «σύγχρονης εποχής» στην Ελλάδα. Με μία σημαντική όμως διαφορά από τη σύγχρονη εποχή των δυτικών χωρών. Παρ’ ότι οι αρχές του Διαφωτισμού και η συνακόλουθη επιστημονική ορθολογικότητα όντως σε έναν βαθμό στηρίχτηκαν στην αρχαία ελληνική σκέψη, η νεοελληνική κοινωνία πόρρω απείχε από το να στηρίζεται, πρακτικά ή ιδεολογικά, στις εν λόγω αρχές. Από τον 19ο αιώνα, η ελληνική άρχουσα τάξη είχε μάθει να κυβερνά σχεδόν αποκλειστικά με τον βούρδουλα του καταπιεστικού κράτους, καθώς και με τον ασύδοτο προνεωτερικό αυταρχισμό των τσιφλικάδων τον οποίο κατ’ ουσίαν ουδέποτε απέβαλε.
Ο ελληνικός φασισμός λοιπόν, από τότε που κυριάρχησε για πρώτη φορά, δεν ήταν τόσο μια αμφισβήτηση των προϋποθέσεων της νεωτερικότητας και του Διαφωτισμού όσο μια εμφανής πλέον επιβεβαίωση του γεγονότος ότι οι εν λόγω προϋποθέσεις ουσιαστικά ποτέ δεν ίσχυαν στη νεοελληνική κοινωνία. Εξ ου και το ότι, παρά το έπος του ελληνο-ιταλικού πολέμου και τον ηρωισμό της ΕΑΜικής αντίστασης, από το 1936 έως το 1974 παρατηρείται μια αδιάλειπτη συνέχεια ακραιφνώς φασιστικών και φασιστοειδών καταστάσεων που διαδέχονταν η μια την άλλη με έναν σχεδόν λογικό ειρμό: μεταξική δικτατορία, ναζιστική κατοχή με δωσίλογους και ταγματασφαλίτες, μετεμφυλιακό κράτος και παρακράτος, που κατά μέγα μέρος στηριζόταν στους τελευταίους και που κατέληξε στη χουντική επταετία.
Μάλλον πιο σημαντική όμως, καθ’ ότι μακροπρόθεσμα πιο επικίνδυνη, ήταν η αδιάλειπτη συνέχεια του ελληνικού φασισμού μετά το 1974. Μετά την παταγώδη πολιτική και ιδεολογική αποτυχία της χούντας και με δεδομένη τη στρατηγική οργανικής ενσωμάτωσης του ελληνικού μεγάλου κεφαλαίου στον ευρωπαϊκό καπιταλισμό, πρώτα με την ΕΟΚ και κατόπιν με την ευρωζώνη, ο ελληνικός φασισμός αναγκάστηκε κατά διαστήματα να λειτουργεί υποδόρια. Κυρίως αλλά όχι αποκλειστικά, οι δραστηριότητες του μεταδικτατορικού ελληνικού φασισμού περιστρέφονταν γύρω από τον βασικό πυλώνα της μεταχουντικής Δεξιάς, ήτοι το κόμμα της Νέας Δημοκρατίας.
Μετά την «αριστερή παρένθεση» 2015-2019, αλλά και ιδίως μετά τη σχεδόν ολοκληρωτική πλέον αφάνιση της Αριστεράς, ο νεοδημοκρατικός φασισμός έχει πλέον «ξεσαλώσει». Σε συμβολικό επίπεδο, αυτό φαίνεται και στη δημόσια παρουσία των στελεχών. Ο Ιωάννης Λαδάς, ως αρχιμπάτσος της χούντας, κυκλοφορούσε με σκούρα γυαλιά. Εκσυγχρονισμένος φασισμός: το πνευματικό τέκνο του Παττακού που είναι τώρα υπουργός Υγείας απειλεί τους πολίτες με… «έξυπνα γυαλιά».
● Ομότιμος καθηγητής της Κοινωνικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών
Διαβάστε περισσότερα
Efsyn.gr