Τουλάχιστον πεντακόσια χιλιόμετρα για μία ψήφο! Εβδομήντα Σέρβοι ξεκίνησαν με λεωφορείο από τη Θεσσαλονίκη για να ψηφίσουν στην Αθήνα, καθώς στη Βόρεια Ελλάδα δεν είχε ανοίξει εκλογικό τμήμα. Μαζί τους κουβαλούσαν την αγωνία και την ελπίδα δύο χρόνων κινητοποιήσεων στην πατρίδα τους και την καταπίεση μιας δεκαπενταετίας. Στη διαδρομή τραγουδούσαν, συζητούσαν, μετρούσαν τις ώρες μέχρι την κάλπη. Στην Αθήνα τούς υποδέχτηκε μια μπάντα με χάλκινα, σε ένα ταξίδι αυθημερόν που οι ίδιοι μετέτρεψαν σε γιορτή, προτού ακόμη μάθουν αν θα είχαν λόγο να πανηγυρίσουν.
Ιβάνα Σταγιόνεβιτς
Πίσω από αυτή την πρωτοβουλία βρισκόταν και η Ιβάνα Σταγιόνεβιτς, 43 ετών, που ζει στη Θεσσαλονίκη τα τελευταία δεκαέξι χρόνια. Σπούδασε Νομική στη Σερβία, παντρεύτηκε Ελληνα και σήμερα διατηρεί ένα μικρό ξενοδοχείο. «Είμαι ερωτική μετανάστρια», λέει γελώντας. Η ίδια ανέλαβε να οργανώσει τη μετακίνηση των συμπατριωτών της, ενώ άλλοι τριάντα περίπου έφτασαν στην Αθήνα με δικά τους μέσα. Το βράδυ, όταν ολοκληρωνόταν η καταμέτρηση στην πρεσβεία, η Ιβάνα βρισκόταν εκεί ως παρατηρήτρια. Μόλις κατάλαβε προς τα πού πήγαινε το αποτέλεσμα, τηλεφώνησε στους συνεπιβάτες της, που είχαν ήδη πάρει τον δρόμο της επιστροφής. «Αρχισαν να φωνάζουν, να κλαίνε. Δεν μπορώ να σας περιγράψω τι έγινε μέσα στο λεωφορείο».
Ολιβέρα Τζώρτζεβιτς Ρόζη
Για την Ολιβέρα Τζώρτζεβιτς-Ρόζη, που ζει στην Αθήνα από το 1997, «η πρώτη αίσθηση για όλους μας ήταν μία λέξη: ελευθερία. Για μια χώρα που ήταν φυλακισμένη τόσο καιρό». Μεγάλωσε στο Νόβι Σαντ, στα «Τέμπη» της Σερβίας. Εφυγε από τη χώρα 18 χρόνων, δύο χρόνια πριν από τους ΝΑΤΟϊκούς βομβαρδισμούς, γιατί ήθελε να γυρίσει τον κόσμο και έβλεπε ότι η χώρα της δεν είχε προοπτικές. Σπούδασε στο Πολιτικό της Νομικής Αθήνας και σήμερα εργάζεται σε ευρωπαϊκά προγράμματα μη κυβερνητικής οργάνωσης του εξωτερικού. Στο Νόβι Σαντ ζει η 73χρονη μητέρα της, η οποία βγήκε στους δρόμους από την πρώτη μέρα με τα κόκκινα αποτυπώματα της παλάμης, το σύμβολο ενός κινήματος που γεννήθηκε μετά την κατάρρευση του στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό της πόλης, τον Νοέμβριο του 2024, και τον θάνατο δεκαέξι ανθρώπων. «Η διαφθορά σκοτώνει», έγραφαν οι διαδηλωτές, συνδέοντας την εγκληματική τραγωδία με το αίτημα για λογοδοσία και λειτουργία των θεσμών. Αύριο συμπληρώνονται δύο χρόνια και στο Nόβι Σαντ υπάρχει αυξημένος συναγερμός για το τι μπορεί να συμβεί μετά τα αποτέλεσματα της προηγούμενης Κυριακής.
Μετά το δυστύχημα του 2024 η διαμαρτυρία γρήγορα ξεπέρασε τον χώρο των πανεπιστημίων. Οι φοιτητές οργάνωσαν καταλήψεις, συνελεύσεις και μεγάλες πορείες, περπάτησαν και ποδηλάτησαν εκατοντάδες χιλιόμετρα, έφτασαν σε πόλεις και χωριά όπου η αντιπολίτευση δυσκολευόταν επί χρόνια να αποκτήσει πρόσβαση. Για τους Σέρβους που ζουν μακριά, η κινητοποίηση αυτή έγινε ένας καινούργιος τρόπος να βρίσκονται κοντά στην πατρίδα τους.
«Αυτό ήταν που με εντυπωσίασε περισσότερο», λέει η Ιβάνα. «Δεν έμειναν στις μεγάλες πόλεις. Πήγαν στα χωριά, μίλησαν με ανθρώπους που άκουγαν μόνο όσα τους έλεγε η κυβέρνηση και τα ΜΜΕ, τους άκουσαν κι εκείνοι. Και δεν χρησιμοποιήσαν καμία βία. Στον αντίποδα, έχουμε δεκάδες περιστατικά όπου άνθρωποι του καθεστώτος τούς χτύπησαν σοβαρά, τους απειλούσαν, ακόμα και απαγωγές μέσα από σπίτια έγιναν. Και αυτοί οι νέοι έμειναν βράχοι, όλοι τους». Η επιμονή των φοιτητών ήταν εκείνη που της έδωσε την αίσθηση ότι κάτι μπορούσε πράγματι να αλλάξει.
Μια γενιά θυμάται, μια άλλη διεκδικεί
Ο 47χρονος Ντέγιαν Μρτζα έχει ξαναζήσει μια τέτοια ιστορική στιγμή στη Σερβία, από την άλλη πλευρά μιας ολόκληρης γενιάς. Ηταν φοιτητής όταν συμμετείχε στις διαδηλώσεις που οδήγησαν στην ανατροπή του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς, τον Οκτώβριο του 2000, και σήμερα παρακολουθεί το νέο φοιτητικό κίνημα έχοντας εκείνη την εμπειρία διαρκώς στο μυαλό του.
O Σέρβος Ντέγιαν Μρτζα σε πρόσφατη διαδήλωση έξω από τη σερβική πρεσβεία στο Λονδίνο
Αρχιτέκτονας, ζει στο Λονδίνο με την Ελληνίδα σύζυγό του, επίσης αρχιτέκτονα, με την οποία διατηρούν αρχιτεκτονικά γραφεία στη Βρετανία και στην Ελλάδα. Περνούν κάθε χρόνο περίπου δύο μήνες στη χώρα μας και αρκετές εβδομάδες στο Βελιγράδι, ενώ διδάσκουν αρχιτεκτονική σε πανεπιστήμια του Λονδίνου. Ο ίδιος συμμετείχε στις κινητοποιήσεις κατά του Βούτσιτς από το εξωτερικό, κυρίως μέσω διαδικτυακών πρωτοβουλιών και διαδηλώσεων.
«Αυτό που δημιούργησαν οι φοιτητές ήταν ένα σύστημα πραγματικής άμεσης δημοκρατίας, με αποφάσεις που λαμβάνονταν στις συνελεύσεις, χωρίς κάποιο ηγετικό πρόσωπο. Ηταν μια απάντηση σε μια βαθιά βαλκανική κατάσταση, στη λατρεία του ηγέτη, από την οποία υπέφεραν πάντα οι χώρες μας. Πάντα πρέπει να υπάρχει ένας “μπαμπάς” τον οποίο θα ακολουθούμε. Κι εδώ οι φοιτητές είπαν: “Οχι, μπορούμε να αναλάβουμε οι ίδιοι την ευθύνη και να δουλέψουμε όλοι μαζί”».
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Ντέγιαν και η σύζυγός του έχουν μιλήσει γι’ αυτό το πολιτικό πείραμα ακόμα και στους φοιτητές τους της Αρχιτεκτονικής στο Λονδίνο. Οπως εξηγεί, οι Σέρβοι φοιτητές αρνήθηκαν επανειλημμένα να ορίσουν εκπροσώπους για να διαπραγματευτούν με τον Βούτσιτς, αποφεύγοντας να αναδείξουν ένα πρόσωπο που θα μπορούσε να απομονωθεί ή να ενσωματωθεί στο υπάρχον πολιτικό σύστημα. «Οι καθηγητές ήταν ευπρόσδεκτοι να τους υποστηρίξουν, αλλά οι φοιτητές δεν τους ζητούσαν ούτε άδεια ούτε καθοδήγηση», λέει. «Αυτή ήταν μια τεράστια αλλαγή».
Ο Ντέγιαν διακρίνει και μια δεύτερη διαφορά από τις παλαιότερες κινητοποιήσεις. «Το φοιτητικό κίνημα, σε αντίθεση με το παρελθόν, κατάφερε να προσεγγίσει τους ψηφοφόρους της επαρχίας και της υπαίθρου, ανθρώπους με πιο παραδοσιακές ή συντηρητικές αντιλήψεις, και να τους κινητοποιήσει κι αυτούς. Ουσιαστικά, όλοι ενώθηκαν απέναντι στη διαφθορά».
Ποιοι νίκησαν τελικά;
«Θα είναι πολύ δύσκολη η συνέχεια αφού σχηματιστεί η κυβέρνηση», λένε όλοι σχεδόν χωρίς να τους ρωτήσω. Η Ολιβέρα σημειώνει ότι «η Φοιτητική Λίστα είναι ένας συνασπισμός ιδεολογικά πολύ ετερογενής. Δημιουργήθηκε κυρίως από το αίτημα πάταξης της ασύλληπτης διαφθοράς. Το καθεστώς ήταν ανοιχτά συνδεδεμένο με τη μαφία, χωρίς καμία υπερβολή. Οι άνθρωποι που χάσανε τις εκλογές τώρα είναι στην πολιτική –και πολλοί στην εξουσία– από το 1990. Και αν δεν είναι όλοι οι ίδιοι, είναι τα παιδιά τους. Η γενική αίσθηση ωστόσο είναι ότι τα τελευταία 14 χρόνια η κατάσταση ήταν χειρότερη και από το καθεστώς Μιλόσεβιτς. Ο Βούτσιτς χρησιμοποίησε τον εξωτερικό παράγοντα πολύ διαφορετικά από τον Μιλόσεβιτς. Μεγάλο μέρος της εξουσίας του στηρίχθηκε τόσο στις σχέσεις του με την Ε.Ε. όσο και στη σύνδεση με τη Ρωσία και την Κίνα. Αλλά για μας σε μια φράση αυτό που έκανε ήταν ότι “ξεπούλησε τα πάντα”».
Oυρά των Σέρβων της Ελλάδας έξω από τη σερβική πρεσβεία στην Αθήνα, όπου είχε στηθεί η μοναδική κάλπη σε όλη τη χώρα
Σύμφωνα με τον Ντέγιαν, «οι φοιτητές κατάλαβαν πως, για να ανατρέψουν την κυβέρνηση, έπρεπε να κινητοποιήσουν τόσο την εθνικιστική/πατριωτική πλευρά όσο και τη φιλοευρωπαϊκή. Επομένως, η θέση τους είναι ότι πρώτα πρέπει να λειτουργήσουν οι θεσμοί, να υπάρχει μια κυβέρνηση που να εργάζεται για τον λαό και η εξωτερική πολιτική έρχεται δεύτερη».
Η Ιβάνα υπογραμμίζει πως «οι διαδικασίες εντός του κινήματος ήταν εντελώς αντιπροσωπευτικές, λαϊκές, πιο αριστερής κατεύθυνσης. Από την άλλη πλευρά, για τα δικά μου “πιστεύω” αρκετοί από τους υποψηφίους της Λίστας στο σύνολο κάπως δεξιοφέρνουν. Ολο αυτό είναι ένα μεγάλο μπέρδεμα, αλλά το βασικό σημείο που ένωσε όλους ήταν αυτή η ενότητα στο να φύγει το κακό με πάρα πολύ έξυπνο τρόπο και οργάνωση και χωρίς καμία υποστήριξη από τα ελεγχόμενα ΜΜΕ».
Η εκλογική νίκη, ωστόσο, φέρνει στην επιφάνεια ένα ερώτημα που όσο διαρκούσαν οι διαδηλώσεις μπορούσε να μένει σε δεύτερο πλάνο. Ποιοι ακριβώς αποτελούν αυτή τη νέα πολιτική δύναμη και τι θα συμβεί όταν χρειαστεί να πάρουν αποφάσεις για πολύ περισσότερα από την απομάκρυνση του Βούτσιτς;
Οι δύσκολες αποφάσεις πιο μετά
Οι Σέρβοι της διασποράς αναγνωρίζουν πως η Φοιτητική Λίστα δεν συγκροτήθηκε ως ένα συμβατικό κόμμα με ενιαία ιδεολογική ταυτότητα. Οι φοιτητικές συνελεύσεις επέλεξαν πρόσωπα από τον ακαδημαϊκό και επαγγελματικό χώρο, ανθρώπους που θεωρούσαν ικανούς να αναλάβουν την ευθύνη μιας διαφορετικής διακυβέρνησης. Η κοινή τους βάση ήταν πρωτίστως η αποκατάσταση της λειτουργίας των θεσμών, όχι ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα για κάθε ζήτημα εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής. Ανθρωποι με διαφορετικές ιδεολογικές αφετηρίες, διαφορετικές απόψεις για την Ευρωπαϊκή Ενωση, τη Ρωσία ή το Κόσοβο βρέθηκαν στην ίδια πλευρά επειδή θεωρούσαν επείγουσα την ανάγκη αλλαγής διακυβέρνησης. Τα μεγάλα αυτά ζητήματα δεν εξαφανίστηκαν, σε μεγάλο βαθμό αναβλήθηκαν.
«Μπορεί να φαίνεται σαν μια αρνητική ψήφος διαμαρτυρίας, αλλά αυτό που γεννήθηκε και διατηρήθηκε τόσο καιρό για μας ήταν η ελπίδα. Αυτή κέρδισε. Οι φοιτητές σήκωσαν το βάρος μιας ολόκληρης χώρας, σήκωσαν το βάρος μιας μιζέριας 30-40 ετών, μιας μιζέριας και μιας κοινωνικής απάθειας», λέει η Ολιβέρα. «Ωστόσο», προσθέτει, «η στήριξη στους φοιτητές και στους ανθρώπους που επέλεξαν δεν σημαίνει ότι πρέπει να τους δοθεί λευκή επιταγή. Αν η νέα εξουσία επαναλάβει τις πρακτικές που οι ίδιοι κατήγγειλαν, οι πολίτες θα πρέπει να είναι έτοιμοι να τους ρίξουν και αυτούς».
Ο Ντέγιαν, πάντως, θεωρεί ότι υπάρχει ήδη μια σημαντική προετοιμασία για την επόμενη φάση. «Είμαι μεν επιφυλακτικός για το πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα. Αλλά είμαι πεπεισμένος ότι οι φοιτητές εργάζονται πάνω σε αυτό εδώ και δύο χρόνια και έχουν κινητοποιήσει ειδικούς και έναν τεράστιο αριθμό επαγγελματιών για να τους εκπροσωπήσουν. Αυτό που έχουμε μπροστά μας είναι μια υπό διαμόρφωση κυβέρνηση ειδικών, όχι επαγγελματιών πολιτικών. Δεν εννοώ όμως γραφειοκράτες ή τεχνοκράτες με την ευρωπαϊκή έννοια».
Τρίαθλο
Για τους Σέρβους του εξωτερικού, αυτή η αλλαγή έχει και μια βαθιά προσωπική διάσταση. Η καθημερινότητά τους βρίσκεται στην Ελλάδα ή στη Βρετανία, οι οικογένειές τους έχουν απλωθεί σε περισσότερες από μία χώρες, όμως οι ειδήσεις από τη Σερβία εξακολουθούν να καθορίζουν τη διάθεσή τους, τις συζητήσεις τους, ακόμα και τον τρόπο με τον οποίο μιλούν στα παιδιά τους για τον τόπο καταγωγής τους. Την Πέμπτη, η Φοιτητική Λίστα ζήτησε παραιτήσεις υψηλόβαθμων στελεχών της αστυνομίας, των υπηρεσιών ασφαλείας και της εισαγγελίας, καθώς και ελέγχους σε δημόσιες συμβάσεις και οικονομικά στοιχεία.
«Ο προεκλογικός αγώνας ήταν ένας μαραθώνιος. Τώρα αρχίζει για όλους όμως ένας αγώνας τριάθλου», λέει ο Ντέγιαν. Οι άνθρωποι που κατάφεραν να μετατρέψουν τη διαμαρτυρία σε μια εκλογική νίκη τώρα καλούνται να αποδείξουν ότι η συλλογικότητα, η λογοδοσία και η δημοκρατία που διεκδίκησαν μπορούν να αντέξουν και πέρα από τις πλατείες, μέσα στην καθημερινή άσκηση της εξουσίας. Η πρώτη λέξη ήταν «ελευθερία». Οι επόμενες θα χρειαστούν περισσότερη δουλειά.
Πώς ψήφισαν οι Σέρβοι στην Ελλάδα
Από τους 782 εγγεγραμμένους Σέρβους ψηφοφόρους στη χώρα μας προσήλθαν 540, ποσοστό συμμετοχής 69,1%. Από αυτούς, 462, δηλαδή το 85,6%, ψήφισαν τη Φοιτητική Λίστα, ενώ μόλις 39 (7,2%) επέλεξαν τον συνδυασμό του Αλεξάνταρ Βούτσιτς. Οι Σέρβοι της Ελλάδας ήταν συντριπτικά υπέρ της πολιτικής αλλαγής.
Διαβάστε περισσότερα